GIPS

Gips (eng. Gypsum, ros. Гипс) to pospolity minerał z grupy siarczanów, uwodniony siarczan wapnia o wzorze CaSO4 x 2H2O.
Jest to ewaporat występujący w wielu rozmaitych wykształceniach.
Znany już od starożytności. Jego nazwa pochodzi od greckiego γυψοζ (gypsos) oznaczającego tynk/gipsowanie (Teofrast, 315 r. p.n.e.).
Gipsem nazywamy również monomineralną skałę zbudowaną z minerału gipsu.

01-Gips-Polkowice

Charakteryzuje się niską twardością, ok. 2 w skali Mohsa (łatwy do zarysowania paznokciem). Gęstość 2,3 – 2,4 g/cm3.
Tworzy kryształy o pokroju tabliczkowym lub słupkowym, często wygięte z powodu plastyczności gipsu. Niekiedy włókniste.
Krystalizuje w układzie jednoskośnym.

02-Gips-pokrój
Rys. 1. Pokrój i orientacja optyczna gipsu (Muszyński 2008)

Minerał bezbarwny lub biały, często zabarwiany z powodu zanieczyszczeń na żółto, brunatno, zielono, czerwonawo, czarno itd. Nierzadko zawiera inkluzje innych minerałów bądź substancji organicznej.
Rysa gipsu na polerowanej płytce porcelanowej jest biała. Połysk szklisty, na płaszczyznach łupliwości perłowy lub jedwabisty.
Łupliwość trójkierunkowa – doskonała wg (010) oraz wyraźna wg (100) i (011). Przełam nierówny, zadziorowaty bądź muszlowy.

02-2-Lupliwosc
Rys. 2. Łupliwość zbliźniaczonego kryształu gipsu,
poddanego zginaniu i ciśnieniu (Tschermak 1900)

Minerał plastyczny, giętki ale niesprężysty. Rozpuszczalny w kwasach oraz w wodzie. W świetle ultrafioletowym wykazuje żółtawą lub niebieskawą fluorescencję.

03-Gips i halit-Lubin

W płytce cienkiej bezbarwny, ujemny relief, niskie barwy interferencyjne (stalowoszare – słomkowożółte). Ukośnie ściemnia światło (Manecki 2008).
Najprawdopodobniej pierwszy minerał zbadany pod mikroskopem w 1695 r. przez Antona van Leeuwenhoeka, holenderskiego przyrodnika-amatora i wynalazcę mikroskopu (Kouřimský 1995).
RTG: 7,56 (10); 4,27 (5), 3,79 (2), 3,06 (6); 2,87 (3); 2,68 (3); 2,08 (1); 1,90 (2)

04-obraz mikroskopowy-1 05-obraz mikroskopowy-2

G. odznacza się dużą różnorodnością postaci (znanych jest około 70). Często kryształy zrastają się bądź przenikają się wzajemnie tworząc zbliźniaczenia /wg. (100), tzw. jaskółcze ogony.
Występuje również w skupieniach zbitych, ziarnistych, grubokrystalicznych, łuskowych, rozetowych, włóknistych i proszkowych. Tworzy kryształy wrosłe, jak i narosłe. Do najbardziej znanych odmian należą: selenit, szpat satynowy, róża gipsowa, alabaster. Szczególną odmianą gipsu jest typ astrachański, tworzący się w wyniku rekrystalizacji drobnokrystalicznego spoiwa gipsowego występującego w skałach okruchowych.

06-Gips-Posądza
Jaskółczy ogon
Poch.: Posądza, Małopolskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

07-Gips-Lubin
Zbliźniaczone kryształy gipsu
Poch.: Lubin, Dolnośląskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

SELENIT
Selenitem nazywamy zupełnie czystą, bezbarwną i przeświecającą odmianę gipsu. Nazwa pochodzi od Selene – greckiej bogini księżyca i jest związana z charakterystycznym połyskiem na powierzchni przełamu.
Duże, dobrze wykształcone kryształy selenitu stanowią cenny materiał kolekcjonerski.
W polskim nazewnictwie selenitem określa się również (a nawet przede wszystkim) włóknistą odmianę gipsu.

08-1-Gips-Ruczaj, Kraków 08-2-Gips-Lubin (szyb zachodni)

SZPAT SATYNOWY
Masywne skupienia włóknistych kryształów gipsu określane są terminem szpat satynowy lub kamieniem atłasowym. Jego przeświecająca odmiana może być szlifowana w kopułowate, gładkie kaboszony dla celów ornamentacyjnych bądź do wyrobu taniej biżuterii.

09-Gips włóknisty-Bochnia
Gipsy włókniste
Poch.: Murowianka – Bochnia, Małopolskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

10-Gips-Ruczaj, Kraków
Szpat satynowy
Poch.: Ruczaj – Kraków, Małopolskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

RÓŻA GIPSOWA
Rozetowe skupienie gipsu zbudowane z poprzerastanych ze sobą soczewkowych kryształów (brak płaskich ścian), ułożonych na podobieństwo kwiatu. Najbardziej atrakcyjną i znaną odmianą jest róża pustyni o beżowym kolorze i wyjątkowym ułożeniem kryształów. Ze względu na szybką krystalizację w warunkach pustynnych może zawierać znaczne ilości piasku kwarcowego.

11-Róże gipsowe
Róże gipsowe
Po lewej poch. z Posądzy k. Proszowic, po prawej poch. z Sahary
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

12-Gips - Ukraina
Róża gipsowa
Poch.: Krym, Ukraina
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

13-Róża pustyni - Sahara, Tunezja
Róża pustyni
Poch.: Sahara, Tunezja
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

ALABASTER
Drobnokrystaliczna, zbita odmiana gipsu występująca w formie masywnych buł.
Ceniony materiał rzeźbiarski, kamień ozdobny i dekoracyjny.

14-Alabaster - Kraków
Alabaster
Poch.: Wola Duchacka – Kraków, Małopolskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

G. powstaje głównie jako produkt ewaporacji z wód słonych mórz lub jezior, o temperaturze niższej niż 42oC. Tworzy się również w procesie wietrzenia siarczków występujących w skałach węglanowych, w wyniku działalności ekshalacji wulkanicznych i roztworów termalnych, jako polewy pustynne oraz w wyniku diagenetycznych przemian anhydrytu związanych z uwodnieniem.
Pod wpływem wysokich temperatur może oddawać wodę i przechodzić w anhydryt. Dominujący minerał skał gipsowych i skał gipsowo-anhydrytowych oraz istotny składnik skał solnych.

15-Reakcja
Rys. 3. Reakcja otrzymywania gipsu w procesie wietrzenia pirytu
(przy udziale węglanów i wody)

Współwystępuje przede wszystkim z innymi ewaporatami. Jest pospolity w asocjacjach z halitem i anhydrytem.
Prócz ww., do minerałów towarzyszących należą przede wszystkim: siarka, celestyn, kalcyt, dolomit, aragonit, baryt, kwarc oraz minerały ilaste.

16-Halit+gips - Inowrocław
Kryształy gipsu i halitu
Poch.: Inowrocław, Kujawsko-pomorskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

Występowanie na świecie
G. jest minerałem szeroko rozpowszechnionym na całym świecie. Najsłynniejsze wystąpienia znane są z Kanady (Nowy Brunszwik i Nowa Szkocja), Chile (pustynia Atacama), Stanów Zjednoczonych (m.in. Kalifornia, Kolorado, Nowy Meksyk), Meksyku (Chihuahua), Algierii (Sahara), Rosji (Ural, Kaukaz), Francji (Basen Paryski), Włoch (Bolonia, Toskania, Lombardia, Sycylia), Hiszpanii (Saragossa), Szwajcarii (Ehrendingen, Aargau), Niemiec (Eisleben i Förste, Harz; Wiesloch, Badenia, Reinhardsbrunn, Las Turyński) oraz Polski.

16-2-Gips - Maroko
Gips
Poch.: Bou Bekker, Touissit, Maroko
Wielkość: 45 mm
Kolekcja i fotografia: Grzegorz Słowik

Występowanie w Polsce

17-Rozmieszczenie złóż gipsu
Rys. 4. Rozmieszczenie złóż gipsu i anhydrytu na terenie Polski (Chłądzyński 2008)

W utworach miocenu
W Polsce największe kryształy gipsu odsłaniają się w Niecce Nidziańskiej (zapadlisko przedkarpackie, woj. świętokrzyskie). Jest to rozległy obszar mioceńskich utworów gipsonośnych rozciągający się od Kocmyrzowa po Staszów. Zbliźniaczone kryształy – jaskółcze ogony występujące w Dolinie Nidy osiągają pokaźne rozmiary, dochodzące nawet do 3 m długości. Można je podziwiać m.in. w miejscowościach Stawiany, Skorocice, Gacki oraz Chotel Czerwony z rezerwatem przyrody Przęślin, chroniącym stanowiska roślinności stepowej i odsłonięcia gipsów grubokrystalicznych.

18-Gips-Gacki
Kryształy gipsu w Gackach. Karol do skali

19-Leszcze
Kopalnia gipsu Leszcze (rok 2014)

Do złóż gipsu Niecki Nidziańskiej należą:

  • Złoża w dolinie rzeki Nidy:
    – obszar północny: Stawiany, Gartatowice, Borków, Chwałowice, Szaniec,
    – obszar południowy: Bogucice, Gacki, Krzyżanowice, Leszcze, Skorocice, Winiary, Siesławice.
  • Złoża na zachód od Nidy:
    – Rejon Skalbmierza i Działoszyc.

20-Gipsy palisadowe
Gipsy palisadowe w okolicy Pałecznicy

Mioceńskie złoża gipsu występują nie tylko na obszarze Niecki Nidziańskiej ale również w innych rejonach zapadliska przedkarpackiego. Wart uwagi jest rejon krakowski, gdzie gips obecny jest na obszarze m.in. Krakowa (m.in. Ruczaj, Wola Duchacka, Kurdwanów, Swoszowice), Posądzy, Bochni (Murowianka) oraz Wieliczki.

21-Gips włóknisty-Bochnia
Gips włóknisty na Murowiance w Bochni

21-2-Gips-Ruczaj
Kryształy gipsu w iłach mioceńskich na krakowskim Ruczaju

Znane są również wystąpienia gipsu na północny-zachód od Krakowa: w Sławkowie /gips włóknisty (perm)/ oraz w Olkuszu gdzie spotykane były kryształy selenitu wysokiej jakości i przejrzystości.

22-Gips-Sławków
Gips włóknisty
Poch.: Sławków, Małopolskie, Polska
Kol. Muzeum Geologiczne ING PAN Kraków

  • Do pozostałych mioceńskich złóż gipsu należą:
    – pokłady gipsu występującego w rejonie rybnickim (Czernica, Rogów),
    – złoża gipsu na płaskowyżu głubczyckim (Dzierżysław k. Kietrza),
    – złoża na terenie województwa podkarpackiego (Tarnobrzeg, Ropczyce, Siedliska, Broniszów, Łąki Kucharskie, Łopuszka Wielka).

Na szczególną uwagę zasługują okazy gipsu pochodzące z Dobrzynia nad Wisłą (Pojezierze Wielkopolskie), gdzie w obrębie iłów poznańskich występują pięknie wykształcone kryształy (niekiedy tworzące przerosty krzyżowe) oraz owalne konkrecje o wielkości nawet do kilkunastu centymetrów. Równie wartościowe okazy znane są także z Mszczonowa (Mazowieckie), Chodzieży i Starego Dymaczewa (Wielkopolskie).

23-Gips-Dobrzyń
Gips
Poch.: Dobrzyń nad Wisłą, Kujawsko-Pomorskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

23-2-Gips-Dobrzyń

23-2-3-Gips-Dobrzyń 23-2-2-Gips-Dobrzyń 23-2-1-Gips-Dobrzyń

Gips
Poch.: Dobrzyń nad Wisłą, Kujawsko-Pomorskie, Polska
Wielkość: 91x66x64 mm
Kolekcja i fotografia: Grzegorz Słowik

24-Gips-Mszczonów 25-Gips-Mszczonów

26-Gips-Chodzież
Gips
Poch.: Chodzież, Wielkopolskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

W utworach permu
Polskie okazy najczęściej widywane w muzeach i zbiorach kolekcjonerskich nie pochodzą jednak z utworów miocenu a ze złóż permskich (cechsztyn).
Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy znany jest z pięknych szczotek zbliźniaczonych kryształów, często o zielonych (zabarwionych minerałami miedzi) lub rdzawych barwach (zabarwionych żelazem). Ich źródłem są zakłady górnicze: „Lubin” , „Rudna” i „Polkowice-Sieroszowice”.

27-Gips-Lubin
Gips
Poch.: ZG Lubin, Lubin Dolnośląskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

28-Gips-Lubin
Gips
Poch.: ZG Lubin, Lubin Dolnośląskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Mariola Zając

Do złóż permskich (cechsztyńskich) należą:

  • Pokłady gipsowo-anhydrytowe w Niecce Zewnętrznosudeckiej na Dolnym
    Śląsku:
    – Niecka Lwówecka (Niwnice, Iwiny, Nawojów Śląski, Żarska Wieś),
    – Niecka Grodzicka (Lubichów),
    – Niecka Głogowska (Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy),
  • Złoża na obrzeżu Gór Świętokrzyskich (okolice Radoszyc, Tumlina, Rykoszyna),
  • „Czapy gipsowe” – gipsowe i anhydrytowe pasma solne na wale kujawsko-pomorskim (Lubień, Wapno, Góra, Solna, Kłodawa).

29-Gips-Ruda
Gips
Poch.: ZG Rudna, Polkowice, Dolnośląskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

Zastosowanie
G. stosowany jest przede wszystkim do produkcji najrozmaitszych materiałów wiążących. Dzięki wypalaniu w temperaturze 300-400oC uzyskuje się gips modelarski (tzw. gips paryski), twardniejący po zmieszaniu z wodą. Powyżej temp. 400oC traci zdolność pochłaniania wody i wykorzystywany jest wówczas do produkcji cementu (gips cementowy) oraz barwników. Jest szeroko stosowany w przemyśle budowlanym, w medycynie /np. unieruchamianie kończyn/ oraz do sporządzania odlewów. Używany do wyrobu nawozów, jako wypełniacz do papieru i w przemyśle tekstylnym. Może być również wykorzystywany do produkcji kwasu siarkowego i siarki.

30-Alabastrowy świecznik
Alabastrowy świecznik w Parafii pw. NMP Królowej Polski w Łopuszce Wielkiej

Gips jest cenionym materiałem rzeźbiarskim i dekoracyjnym.
Bywa również wykorzystywany do wyrobu drobnej galanterii, a także różnych przedmiotów artystycznych i pamiątkarskich.

31-Gips - KWK Ziemowit 32-Gips - Dobrzyń 33-Alabaster - Ruczaj
34-Gips - Ruczaj 35-Gips - Ruczaj 36-2-Gips - Ruczaj
36-1-Gips - Ruczaj 37-Szpat satynowy-Ruczaj 38-Szpat satynowy-Ruczaj
39-Gips - Podgrodzie 40-Gips - Posądza 41-Gips-Dymaczewo
42-Gips - Orzeł Biały, Bytom 43-Gips - Lubin 44-Gips - Lubin

Fotografie gipsu w świetle ultrafioletowym:

01-Gips - Dobrzyń UV 01-Gips - Dobrzyń
02-Gips - Dobrzyń UV 02-Gips - Dobrzyń
03-Gips - Dobrzyń UV 03-Gips - Dobrzyń
04-Gips - Gacki UV 04-Gips - Gacki
05-Gips - Gacki UV 05-Gips - Gacki
06-Róża gipsowa- Gacki UV 06-Róża gipsowa- Gacki
07-Gips - Posądza UV 07-Gips - Posądza
08-Gips - Posądza UV 08-Gips - Posądza

Piotr Zając
https://realgarblog.wordpress.com

REALGAR

Literatura:

    • Chłądzyński S., 2008: Spoiwa gipsowe w budownictwie. Medium, Warszawa.
    • Heflik W., 1989: Kamienie ozdobne Polski. Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa.
    • Kouřimský J., 1995: Minerały i skały ilustrowana encyklopedia. Delta, Warszawa.
    • Maślankiewicz K., 1987: Kamienie szlachetne. Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa.
    • Red. Łukawski K., 1999: Skarby ziemi. Kolekcja minerałów i drogich kamieni. De Agostini Polska, Warszawa.
    • Szełęg E., 2010: Atlas minerałów i skał. Część 1 – minerały. Pascal, Bielsko-Biała.
    • Praca zbiorowa; red. Manecki A., Muszyński M., 2008: Przewodnik do petrografii. Uczelniane wydawnictwa naukowo-dydaktyczne AGH, Kraków.
    • Tschermak G., 1900: Podręcznik mineralogii. Biblioteka przyrodnicza „Wszechświata”, Warszawa.
    • Żaba J., 2010: Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów. Videograf II, Chorzów.
    • http://www.mindat.org.
Reklamy

XX LWÓWECKIE LATO AGATOWE – Wystawa UW cz.1

Po relacji z giełdy przyszedł czas na wystawy prezentowane podczas
XX Lwóweckiego Lata Agatowego.
Jak zwykle bywa w przypadkach większych ilości fotografii, wpis musiałem podzielić na dwie części – w niedługim czasie proszę się spodziewać fotorelacji zamykającej temat tegorocznego Lata Agatowego.

LLA2017-01-Plakat

Podobnie jak w latach ubiegłych jedną z ważniejszych atrakcji tej imprezy były wystawy.
Na parterze można było zobaczyć okazy Muzeum Mineralogicznego Uniwersytetu Wrocławskiego i z całą pewnością te budziły największy zachwyt. Gabloty wypełnione zostały „krajowymi” minerałami, niektórymi bardzo rzadkimi i trudnymi do zdobycia. Można by tutaj wymienić chociażby apatyt z Bielawy, piromorfit ze Stanisławowa czy nikielin z Polkowic. Nie często się ogląda takie okazy, więc tym bardziej cieszy fakt że są one pokazywane szerokiej publiczności.

LLA2017-02-Gabloty
Jak widać na powyższej fotografii miłość do minerałów wpajana jest już od kolebki

LLA2017-03-Gabloty
LLA2017-04-Gabloty

Na piętrze urządzono wystawę dot. jak wyglądało Lwóweckie Lato Agatowe na przełomie lat. Plakaty, ulotki, pieczęcie itp.,od pierwszego LLA czyli od roku 1998, wraz z kilkoma wystawami kolekcjonerskimi. O tym jednak będzie w następnym wpisie.
Zapraszam do oglądania okazów 🙂

LLA2017-05-Szklary

LLA2017-06-Chryzopraz-Szklary LLA2017-07-Chryzopraz-Szklary

LLA2017-08-Opal prazowy-Szklary
LLA2017-09-Kletno
LLA2017-10-Ametyst-Kletno
LLA2017-11-Gozdno
LLA2017-12-Agat-Lubiechowa
LLA2017-13-Kwarc-Gozdno
LLA2017-14-Prazjolit-Płóczki
LLA2017-15-Wojcieszów
LLA2017-16-Kalcyt-Wojcieszów
LLA2017-17-Kalcyt-Wojcieszów
LLA2017-18-Stanisławów
LLA2017-19-Baryt-Stanisławów
LLA2017-20-Baryt-Stanisławów
LLA2017-21-Piromorfit-Stanisł awów
LLA2017-22-Radzimowice
LLA2017-23-Miedzianka
LLA2017-24-Malachit-Miedzianka
LLA2017-25-Miedź-Miedzianka
LLA2017-26-Piryt-Miedzianka
LLA2017-27-Ciechanowice
LLA2017-28-Erytryn-Ciechanowic e
LLA2017-29-Złoty Stok
LLA2017-30-Kalcyt-Złoty Stok
LLA2017-31-Chryzotyl-Złoty Stok
LLA2017-32-Lelingit-Złoty Stok
LLA2017-33-Natrolit-Jordanów
LLA2017-34-Prehnit-Glinica
LLA2017-35-Nefryt-Nasławice
LLA2017-36-Tremolit-Nasławice
LLA2017-37-Grossular-Glinica
LLA2017-38-Masyw Ślęży
LLA2017-39-Masyw Ślęży
LLA2017-40-LGOM
LLA2017-41-Tennantyt-Rudna
LLA2017-43-Bornit-Lubin
LLA2017-44-Markasyt-Lubin
LLA2017-45-Rammelsbergit-Polko wice
LLA2017-46-Nikielin-Polkowice
LLA2017-47-LGOM
LLA2017-48-Gips-Lubin
LLA2017-49-Gips-Polkowice
LLA2017-50-Gips-Polkowice
LLA2017-51-Anhydryt-Lubin
LLA2017-52-Baryt-Lubin

LLA2017-53-Chalkantyt-Polkowic e LLA2017-53-02-Chalkantyt-Polko wice

LLA2017-54-Halit-Polkowice
LLA2017-55-Karnalit-Polkowice
LLA2017-56-Gips-Lubin
LLA2017-57-Sławniowice
LLA2017-58-Kalcyt-Sławniowice
LLA2017-59-Kwarc-Sławniowice
LLA2017-60-Kwarc-Sławniowice
LLA2017-61-Chalcedon-Sławniow ice
LLA2017-62-Kwarc-Sławniowice
LLA2017-63-Kalcyt-Sławniowice
LLA2017-64-Bielawa
LLA2017-65-Antofyllit-Bystrzyc a Górna
LLA2017-66-Chryzotyl-Bystrzyca Górna
LLA2017-67-Rutyl-Grodziszcze
LLA2017-68-Sfaleryt-Bystrzyca Górna
LLA2017-69-Beryl-Bielawa
LLA2017-70-Beryl-Bielawa

LLA2017-73-Granat-Ostroszowice LLA2017-74-Granat-Ostroszowice

LLA2017-71-Turmalin-Owiesno
LLA2017-72-Turmalin-Bielawa
LLA2017-78-Granat-Grodziszcze

LLA2017-76-Apatyt-Bielawa LLA2017-77-Apatyt-Bielawa

LLA2017-75-Skaleń-Bielawa
CDN.

Piotr Zając
https://realgarblog.wordpress.com

REALGAR

ANHYDRYT

Anhydryt (eng. Anhydrite, ros. Ангидрит) to pospolity minerał z grupy siarczanów; siarczan wapnia o wzorze CaSO4. Częsty składnik skał solnych w których występuje wraz z gipsem i halitem. Nazwany w 1804 r. przez A. G. Wernera od greckiego άνυδρος („anhydros”) oznaczającego bezwodny, wskazując na przeciwieństwo w stosunku do gipsu czyli uwodnionego siarczanu wapnia.

Anhydryt w halicie - Wieliczka
Anhydryt w halicie
Poch.: Wieliczka, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

Tworzy kryształy o pokroju grubotabliczkowym, słupowym, listewkowym. Często bywa zbliźniaczony (skały przekrystalizowane pod wpływem ciśnienia). Najczęściej występuje w formie skupień ziarnistych, zbitych, promienistych i włóknistych.
Bywa bezbarwny, biały, szary, błękitny, czerwonawy, rzadziej brunatny, fioletowy a nawet czarny. Intensywnie niebieska, nodularna odmiana anhydrytu zwana jest Angelitem.

Rys - Pokrój i orientacja
Rys. 1. Pokrój i orientacja optyczna anhydrytu (Muszyński 2008)

Angelit
Angelit
Poch.: Lima, Peru
Kolekcja i fotografia: Grzegorz Słowik

Anhydryt ma nierówny przełam oraz trójkierunkową łupliwość. Twardość 3-3.5 w skali Mohsa, gęstość 2,98-3,00 g/cm3 – waży niemal dokładnie 3x tyle, co taka sama objętość wody w temperaturze pokojowej. Charakteryzuje się szklistym bądź perłowym połyskiem oraz białą rysą. Jest przeźroczysty do przeświecającego. Kruchy.
Izostrukturalny z ferruccytem.

Anhydryt niebieski - Lubin
Anhydryt
Poch.: Lubin, Dolnośląskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

An. najczęściej krystalizuje w wyniku dehydratyzacji gipsów lub jako produkt odparowania z wody morskiej (ewaporacji). Wytrącanie się anhydrytu z roztworu jest ściśle powiązane z temperaturą i zawartością chlorku sodu w roztworze. Wraz nasyceniem roztworu NaCl i spadkiem temperatury rośnie prawdopodobieństwo krystalizacji anhydrytu (Rys. 2).
Anhydryt może również przechodzić w gips w wyniku przemian diagenetycznych polegających na uwadnianiu. Towarzyszy temu wzrost objętości skały (do 60%), co z kolei przekłada się na zwiększenie ciśnienia oraz uplastyczniania się warstw anhydrytu. Takie plastycznie zafałdowane żyły i warstwy anhydrytu zwane są trzewiowcem (eng. Bowel stone) ze względu na wygląd przypominający trzewia.

Anhydryt trzewiowiec - Bochnia (PIG)
Trzewiowiec
Poch.: Bochnia, Małopolskie, Polska
Zbiory Muzeum Geologicznego PIG-PIB – Warszawa

Anhydryt trzewiowiec - Bochnia (4)
Trzewiowiec
Poch.: Bochnia, Małopolskie, Polska
Kolekcja i fotografia: Piotr Zając

Anhydryt trzewiowiec - Bochnia (UJ)(1)
Trzewiowiec
Poch.: Bochnia, Małopolskie, Polska
Zbiory Muzeum Geologicznego Instytutu Nauk Geologicznych UJ – Kraków 

An. również jest znany jako minerał hydrotermalny niskich temperatur oraz produkt ekshalacji wulkanicznych, głównie solfatar.
Współwystępuje z gipsem, minerałami skał solnych, illitem, kwarcem, kalcytem.

Rys - Gips lub anhydryt
Rys.2. Powstawanie anhydrytu lub gipsu w zależności od zawartości NaCl
i temperatury roztworu
(Książkiewicz 1968)

Anhydrytem nazywana jest również monomineralna skała zbudowana z minerału anhydrytu (podrzędnie: gips, kalcyt, halit). Jest nietrwała w warunkach powierzchniowych. Najpospolitszą petrograficzną odmianą tej skały jest tzw. anhydryt lity o często makroskopowo widocznym warstwowaniu. Znany również, szczególnie z utworów miocenu Podkarpacia jest anhydryt konkrecyjny zwany nodularnym, występujący w formie kulistych bądź sferolitycznych form. Jego geneza związana jest z wtórną migracją solanek w słabo zdiagenezowanych osadach (Pawlikowski 2008).

Anhydryt in situ - Bochnia (2)
Anhydryt in situ - Bochnia (1)
Anhydryt nodularny in situ. Kopalnia Bochnia

An. ma głównie zastosowanie w budownictwie (posadzki, tynki, płyty okładzinowe) oraz w przemyśle chemicznym (produkcja kwasu siarkowego i (NH₄)₂SO₄ ), papierniczym (wypełniacz), wiertnictwie (dodatek do płuczki) a także jako środek suszący. Czasami bywa stosowany jako kamień ozdobny, najczęściej szlifowany w formie kaboszonu.

Anhydryt gruzłowy - Wola Różaniecka (PIG)
Anhydryt gruzłowy
Poch.: Wola Różaniecka, Polska
Zbiory Muzeum Geologicznego PIG-PIB – Warszawa

Występuje pospolicie w wielu rejonach Ziemi. Jedne z najbardziej znanych miejsc jego występowania to Naica (Meksyk), Salzburg, Innsbruck (Austria), Hannower, Stassfurt (Niemcy), Bancroft, Ontario (Kanada), Vaud (Szwajcaria), Luizjana, Nowy Meksyk, Dakota Południowa, Teksas (USA).
W Polsce znany przede wszystkim z mioceńskich utworów przedpola Karpat (Bochnia, Wieliczka, Barycz), a także LGOM (Lubin, Rudna, Sieroszowice, Polkowice), na Pogórzu Kaczawskim (Niwnice) i w obrębie cechsztyńskich wysadów solnych na Kujawach (Inowrocław, Kłodawa, Wapno).

Anhydryt trzewiowiec - Bochnia (PAN)(1)Trzewiowiec
Poch.: Bochnia, Polska
Zbiory Muzeum Geologicznego PAN – Kraków

Anhydryt trzewiowiec - Bochnia (1) Anhydryt trzewiowiec - Bochnia (2) Anhydryt trzewiowiec - Bochnia (3)
Anhydryt - Wieliczka Anhydryt trzewiowiec - Bochnia (PAN)(2) Anhydryt trzewiowiec - Bochnia (UJ)(2)
Anhydryt - Kłodawa (LLA) Anhydryt trzewiowiec - Wieliczka (AGH) Dolomit z przerostami anhydrytu - Korczmin (1)(PIG)

Piotr Zając
https://realgarblog.wordpress.com

REALGAR
Literatura:

  • Książkiewicz M., 1968: Geologia dynamiczna. Wyd. Geologiczne, Warszawa.
  • Praca zbiorowa; red. Manecki A., Muszyński M., 2008: Przewodnik do petrografii. Uczelniane wydawnictwa naukowo-dydaktyczne AGH, Kraków.
  • Żaba J., 2010: Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów. Videograf II, Chorzów.
  • Szełęg E., 2010: Atlas minerałów i skał. Część 1 – minerały. Pascal, Bielsko-Biała.
  • Kouřimský J., 1995: Minerały i skały ilustrowana encyklopedia. Delta, Warszawa.
  • Red. Łukawski K., 1999: Skarby ziemi. Kolekcja minerałów i drogich kamieni. De Agostini Polska, Warszawa.
  • http://www.mindat.org.

MUZEUM PIG W WARSZAWIE cz.2

Pracując nad kolejnym większym wpisem wrzucamy mały przerywnik, a mianowicie drugą część fotorelacji z wizyty w Muzeum Geologicznym Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie przy ul. Rakowieckiej 4.
W tej części trochę skromniej pod kątem skamieniałości a skupiamy się raczej na skałach i minerałach.
Tak jak wspominaliśmy uprzednio, fotorelacja nie przedstawia wszystkich udostępnionych zbiorów a jedynie skromną część, dlatego też warto wpaść do warszawskiego Muzeum PIGu i zobaczyć na żywo okazy tu zamieszczone lub te, których nie udało nam się sfotografować. A było tego jeszcze całkiem sporo. Polecamy 🙂

PIG82
PIG83
PIG78
PIG79
PIG85
PIG77
PIG81
PIG80
PIG84
PIG86
PIG87
PIG88
PIG89
PIG90
PIG91
PIG92
PIG93
PIG94
PIG95
PIG96
PIG97
PIG98
PIG99
PIG101
PIG102
PIG103
PIG104
PIG106
PIG105
PIG107
PIG108
PIG109
PIG110
PIG111
PIG112
PIG113
PIG114
PIG115
PIG116
PIG117
PIG118
PIG119
PIG120
PIG121
PIG123
PIG122
PIG124
PIG125
PIG126
PIG128
PIG127
PIG130
PIG129
PIG131
PIG132
PIG133
PIG134
PIG136
PIG135
PIG138
PIG137
PIG139
PIG140
PIG141
PIG142
PIG143
PIG144
PIG145
PIG146
PIG147
PIG148
PIG149

Mariola i Piotr Zając
https://realgarblog.wordpress.com

REALGAR

 

HALIT

Halit (eng. Halite, ros. Галит) jest minerałem z grupy halogenków; chlorek sodu o wzorze NaCl.

Halit 01 REALGAR
Okaz halitu prezentowany na XVII Lwóweckim Lecie Agatowym. Kol. Spirifer.

Znany już od starożytności.
W Baryczy k. Krakowa znane jest miejsce eksploatacji halitu (soli) metodą warzelniczą datowane na ok. 3500 r. p. n. e. Również liczne wzmianki o soli można znaleźć w dziełach przyrodników i filozofów starożytnych, m.in. Pliniusz Starszy (23-79 n.e. – zginął podczas erupcji Wezuwiusza) wymienia metody pozyskiwania halitu przez odparowanie wody morskiej lub solanek (Kouřimský 1995).
Nazwa halitu pochodzi od połączenia dwóch greckich słów: halos (sól, morze, słony) oraz lithos (skała, kamień). W przeszłości wykorzystywany przede wszystkim ze względu na jego właściwości konserwujące oraz słony smak. Często stanowił rarytas dostępny jedynie dla nielicznych. Do dziś jest ważnym przedmiotem handlu i artykułem w znacznym stopniu niezbędnym dla człowieka.

Halit 03 REALGAR
Stalaktyty solne w Kopalni Soli Wieliczka

Cechami charakterystycznymi halitu są jego słony smak oraz zdolność do rozpuszczania się w wodzie (dzięki czemu używamy go w kuchni). Bywa higroskopijny a także sprawia wrażenie wilgotnego w dotyku.
Jest ewaporatem – powstaje w wyniku odparowania i krystalizacji ze słonych wód morskich lub jezior w klimacie gorącym i/lub suchym. Bywa również produktem ekshalacji wulkanicznych.
Często towarzyszą mu minerały takie jak: gips, anhydryt, sylwin, karnalit, polihalit, kizeryt, siarka rodzima czy minerały ilaste (illit, kaolinit).
Monomineralną skałę zbudowaną z minerału halitu (do około 99,1 % NaCl) nazywamy solą kamienną (Halityt).

Halit 02 REALGAR
Regularne kryształy halitu
Poch.: Kryształowa grota, Wieliczka, Małopolskie, Polska
Okaz Muzeum Geologicznego PAN w Krakowie

Tworzy kryształy regularne (postać sześcianu), rzadziej ośmiościanu i dwunastościanu rombowego. Często są to kryształy szkieletowe. Występuje w postaci skupień ziarnistych, zbitych a także włóknistych i naciekowych.
Posiada białą rysę, szklisty lub matowy połysk i trójkierunkową łupliwość. Jego twardość to 2 w skali Mohsa. Jest izostrukturalny z galeną.

Halit 05 REALGAR
Halit włóknisty, tzw. „Włosy św. Kingi”
Poch.: Wieliczka, Małopolskie, Polska

Halit 06 REALGAR
Halit włóknisty w znacznym powiększeniu. Włosy wielkości 7 mm
Poch.: Wieliczka, Małopolskie, Polska

Czysty chemicznie halit jest bezbarwny.
Odmiany różnokolorowe są skutkiem zawartości domieszek innych pierwiastków (zielony, czerwony), minerałów ilastych (szary) lub zaburzeń w obrębie sieci krystalicznej (niebieski, fioletowy).

Halit 04 REALGAR
Halit niebieski
Poch.: Kłodawa, Wielkopolskie, Polska
Barwa spowodowana defektami sieci krystalicznej w wyniku
naturalnego promieniowania radioaktywnego

Halit 07 REALGAR
Halit czerwony
Poch.: Lubin, Dolnośląskie, Polska
Barwa spowodowana związkami żelaza

Halit 08 REALGAR
Halit zielony
Poch.: Lubin, Dolnośląskie, Polska
Barwa spowodowana związkami miedzi

Chlorek sodu wykorzystuje się głównie w przemyśle spożywczym. Używany jest także w przemyśle chemicznym, szklarskim i ceramicznym, a idealnie wykształcone kryształy są stosowane do budowy aparatury pomiarowej oraz w optyce. Ma zastosowanie również w medycynie m.in. przy sporządzaniu roztworu fizjologicznego oraz w inhalacjach i kąpielach solankowych.

Głównymi producentami soli kamiennej są Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Niemcy.
Pozyskiwany jest przede wszystkim ze złóż lądowych oraz w mniejszym stopniu metodami tradycyjnymi po przez odparowywanie z wód morskich (np. Nin, Chorwacja).

W Polsce halit występuje w mioceńskich osadach zapadliska przedkarpackiego (Wieliczka, Bochnia, Barycz), na monoklinie przedsudeckiej (LGOM), w utworach cechsztyńskich na Kujawach (m.in. Kłodawa, Inowrocław, Wapno, Łubień) oraz w rejonie Pucka.

Halit 09 REALGAR
Wykwity solne – halit kalafiorowaty krystalizujący na stropie w Kopalni Soli Wieliczka

Halit 10 REALGAR
Stalaktyty solne w Kopalni Soli Wieliczka

Halit 11 REALGAR
Sól zabarwiona związkami żelaza w Kopalni Soli Wieliczka

Przykładowe okazy halitu (grafika powiększa się po kliknięciu w miniaturkę):

Halit TAB01 Halit TAB02 Halit TAB03
Halit TAB04 Halit TAB05 Halit TAB06
Halit TAB07 Halit TAB08 Halit TAB09
Halit TAB10 Halit TAB11 Halit TAB12
Halit TAB13 Halit TAB14 Halit TAB15
Halit TAB16 Halit TAB17 Halit TAB18
Halit TAB19 Halit TAB20 Halit TAB21
Halit TAB22 Halit TAB25 Halit TAB24

Halit krystalizuje w wyniku ewaporacji czyli odparowania ze słonej wody.
Dzięki temu procesowi bez problemu sami możemy wyhodować kryształy soli w domowym zaciszu o czym wie najprawdopodobniej każdy uczeń szkoły podstawowej.
Niestety wyhodowanie dobrze wykształconych kryształów halitu które godne byłyby umieszczenia w kolekcji jest już zajęciem znacznie trudniejszym, wymagającym czasu i cierpliwości.
Podobnie jak w przypadku hodowli chalkantytu podstawą jest przygotowanie odpowiednio klarownego, przesyconego roztworu.

Halit hodowlany
Kryształy halitu – okaz hodowlany

Zachęcam tutaj do eksperymentowania – metodą prób i błędów można uzyskać zaskakująco dobre efekty. Poniżej przedstawiam kilka cennych rad dzięki którym udało mi się wyhodować moje okazy:

  • Warto posłużyć się odpowiednio dużym naczyniem w którym zmieścimy więcej roztworu (np. akwarium).
  • Kryształy muszą mieć odpowiednią powierzchnię na której mogą narastać. Dobrze sprawdzają się porowate skały lub antropogeny (np. żużel). Estetycznie wygląda również drzewo pokryte kryształami. Pamiętajmy jednak by je odpowiednio umieścić w roztworze (np. obciążyć by nie pływało po powierzchni solanki a w niej, bliżej dna).
  • Chcąc uzupełnić solankę wykonujemy to w sposób jak najmniej zaburzający właściwy roztwór. Najlepszym rozwiązaniem jest powolne dodawanie roztworu np. poprzez kroplówkę. Oba roztwory muszą mieć podobną temperaturę.
  • Poprzez zmianę temperatury solanki możemy uzyskać zonalność kryształów.
  • Dzięki krystalizacji termicznej można uzyskać drobne „igiełkowe” kryształy halitu. Pamiętać należy jednak o pełnej szczelności pojemnika oraz jednolitej, niezmieniającej się, wysokiej temperaturze roztworu (ciągłe podgrzewanie).
  • Halit zielono zabarwiony możemy uzyskać poprzez dodanie chociażby chalkantytu (chlorkowy kompleks miedzi).
  • Duże kryształy halitu można uzyskać dodając do roztworu NH4NO3.

Poniżej przykłady halitu wyhodowanego w warunkach domowych:

HH01 HH02
HH03 HH04
HH05 HH06
HH08 HH07

Halit 12 REALGAR

 

Piotr Zając
https://realgarblog.wordpress.com

REALGAR

Literatura:

    • Żaba J. Ilustrowana Encyklopedia Skał i Minerałów. Videograf II, Katowice 2010
    • Szełęg E. Atlas Minerałów i Skał. Część 1. Pascal, Bielsko-Biała 2010
    • Kouřimský J. Ilustrowana Encyklopedia Minerały i Skały. Delta, Warszawa 1995
    • Błaszkowski K. O szlachetnych kryształach. Nasza Księgarnia, Warszawa 1987

 

NOWE OKAZY – Wiosna 2016r.

Minęło prawie pół roku od ostatniego wpisu o nowych okazach.
Sporo się nazbierało więc ruszam z kolejną porcją fotografii. Jak zwykle zaczynamy od polskich okazów a kończymy na zagranicznych. Wszystko co znajdziecie poniżej pochodzi z wymian bądź zakupów, a okazy znalezione w terenie pojawiać się będą przy okazji wpisów tematycznych bądź na facebooku.
Miłego oglądania i liczę na komentarze 🙂

01 Bornit - Polkowice, Lubin
Bornit w łupku miedzionośnym (przekrój przez żyłę)
Poch.: Lubin
Rozmiar okazu: 28 cm x 9 cm

02 Alabaster - Ruczaj, Kraków (1)
03 Alabaster - Ruczaj, Kraków (2)
Alabaster
Poch.: Ruczaj, Kraków, Polska
Rozmiar okazu: 20 cm x 17,5 cm

04 Szafir - Krucze skały, Karpacz
Szafir
Krucze Skały, Karpacz, Polska

05 Opal miodowy - Szklary
Opal miodowy
Poch.: Szklary, Polska

06 Chryzokola z malachitem - Miedzianka śląska
Malachit i chryzokola
Poch.: Miedzianka śląska, Polska

07 Piryt - Ciechanowice
Piryt
Poch.: Ciechanowice, Polska

08 Halit - Kłodawa
Halit
Poch.: Kłodawa, Polska

09 Kalcyt - Gracze
Kalcyt
Poch.: Gracze, Polska

10 Anhydryt - Lubin
Anhydryt
Poch.: Lubin, Polska

11 Markasyt - Pomorzany (2)
Markasyt
Poch.: Pomorzany, Olkusz, Polska

12 Karbonatyt REE zaw. Burbankit - Tajno, Suwałki
Karbonatyt REE zaw. Burbankit
Poch.: Tajno, Suwałki, Polska

13 Złoto rodzime - Góry Kaczawskie
Złoto rodzime
Poch.: Góry Kaczawskie, Polska

14 Prasiolit - Sokołowiec
Prasiolit
Poch.: Sokołowiec, Polska

15 Cerusyt na sfalerycie - Orzeł Biały, Bytom (1)
Cerusyt na sfalerycie
Poch.: Orzeł Biały, Bytom, Polska

16 Cerusyt na sfalerycie - Orzeł Biały, Bytom (2)
17 Cerusyt na sfalerycie - Orzeł Biały, Bytom (3 -UV)
Cerusyt na sfalerycie (makro + UV)
Poch.: Orzeł Biały, Bytom, Polska

18 Chakopiryt, bornit, malachit - Ciechanowice
Chalkopiryt, bornit, malachit
Poch.: Szyb Luisa, Ciechanowice, Polska
Okaz podpisany jako bizmut rodzimy, ale makroskopowo nie stwierdziliśmy

19 Gips - KWK Ziemowit (1)
Gips
Poch.: KWK Ziemowit, Lędziny, Polska

20 Gips - KWK Ziemowit (2)
Gips
Poch.: KWK Ziemowit, Lędziny, Polska

21 Piryt - KWK Ziemowit
Piryt
Poch.: KWK Ziemowit, Lędziny, Polska

22 Kalcyt groniasty - Męcinka
Kalcyt groniasty
Poch.: Męcinka, Polska

23 Gips - Lubin
Gips – jaskółczy ogon
Poch.: Lubin, Polska

24 Kwarc różowy - Miękinia (1)
Kwarc różowy
Poch.: Miękinia, Polska

25 Kwarc różowy - Miękinia (2)
Kwarc różowy
Poch.: Miękinia, Polska

26 Ramersbergit i nikielin - Sieroszowice'
Ramersbergit i nikielin
Poch.: Sieroszowice, Polkowice, Polska

27 Markasyt - Pomorzany, Olkusz
Markasyt
Poch.: Pomorzany, Olkusz, Polska

28 Gips - Orzeł Biały, BytomGips (drobne igiełkowe kryształy)
Poch.: Orzeł Biały, Bytom, Polska

29 Kalcyt - Wielkanoc, Gołcza
Kalcyt
Poch.: Wielkanoc, Polska

30 Diamenty - Syberia, Rosja
Diamenty
Poch.: Syberia, Rosja

31 Opal
Opale szlachetne
Poch.: (z lewej) Wello, Etiopia (z prawej) Gracios O Dios, Honduras

32 Lapis lazuli - Afganistan
Lapis lazuli
Poch.: Sar-e-Sang, Jurm, Afganistan

Piotr Zając
https://realgarblog.wordpress.com

REALGAR

 

MUZEUM PIG W WARSZAWIE cz.1

W lutym br. mieliśmy okazję odwiedzić Muzeum Geologiczne Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie przy ul. Rakowieckiej 4.

PIG01

Była to wycieczka z cyklu geologiczne walentynki – bardzo ciekawa i pełna wrażeń, bowiem w PIGu wszystko jest naj – najstarszy instytut naukowy w Polsce, największe muzeum geologiczne, największa kolekcja paleontologiczna.

PIG04

Zbiory muzeum liczą około pół miliona okazów które udostępniono do zwiedzania w ośmiu wystawach tematycznych: Materia Ziemi, Historia Polski w kamieniu pisana, Surowce mineralne Polski, Skamieniały świat, Magmatyzm, Sedymentacja i diageneza, Metamorfizm i Tektonika.
Wstęp do muzeum jest bezpłatny.

PIG02
PIG03

Po wejściu do budynku i przejściu przez hol (w gablocie imponujących rozmiarów okaz halitu z kryształowej groty w Wieliczce) dochodzimy do głównej sali wystawowej z wystawą „Historia geologiczna Polski” i modelem Dilofozaura (zwanym pieszczotliwie „Dyzio”), szkieletami nosorożca włochatego, niedźwiedzia jaskiniowego oraz najbardziej rozpoznawalnego, będącego wizytówką muzeum szkieletem mamuta włochatego.
Muzeum udostępniono w latach 30tych XIX w., jednak obecny kształt ekspozycji znacznie odbiega od tego z jej pierwszych lat. W czasie II WŚ muzeum wraz ze zbiorami w większości uległy zniszczeniu i dzięki powolnemu odtwarzaniu zbiorów możliwe było stworzenie tak imponującej ekspozycji jaką mamy dzisiaj (po drodze był jeszcze generalny remont w 1999 r.).

PIG05
PIG06

Muzeum PIGu wydaje się być świetnym miejscem zarówno dla poważnego nauczyciela akademickiego czy też totalnego laika na którym nie zrobi wrażenia byle jaki „kamień” (że pozwolę się tak wyrazić). Każdy znajdzie tu coś co go zainteresuje – czy są to ślady pełzania trylobitów z Wiśniówki czy wcześniej już wspomniane imponujące szkielety.
Godne pochwały jest umożliwienie darmowego zwiedzania, dzięki czemu muzeum odwiedzane jest naprawdę licznie; wszędzie pełno rodzin z dzieciakami oglądającymi wystawy geologiczne.

PIG07

Niestety tak się zdarzyło, że mieliśmy jedynie godzinę na zwiedzanie przed zamknięciem, więc nie udało się sfotografować wszystkich wystaw (poniżej zamieszczam okazy z gablot w sali głównej – wpis będzie w dwóch częściach). Uważam jednak, że nie ma się co przejmować, bo dzięki temu będziemy mieli sposobność by odwiedzić muzeum PIGu ponownie.

PIG08
PIG10
PIG11
PIG12
PIG13
PIG14
PIG15
PIG16
PIG17
PIG18
PIG19
PIG20
PIG21
PIG22
PIG23
PIG24
PIG25
PIG26
PIG27
PIG28
PIG29
PIG30
PIG31
PIG32
PIG33
PIG34
PIG35
PIG36
PIG37
PIG38
PIG39
PIG40
PIG41
PIG42
PIG43
PIG44
PIG45
PIG46
PIG47
PIG48
PIG49
PIG50
PIG51
PIG52
PIG53
PIG54
PIG55
PIG56
PIG57
PIG58
PIG59
PIG60
PIG61
PIG62
PIG100
PIG63
PIG64
PIG65
PIG66
PIG67
PIG68
PIG70
PIG69
PIG71
PIG73
PIG72
PIG75
PIG74

CDN.

Mariola i Piotr Zając
https://realgarblog.wordpress.com

REALGAR