Sfaleryt

Sfaleryt (eng. Sphalerite, ros. Сфалерит) to minerał siarczkowy, siarczek cynku o wzorze ZnS.

Nazwa sfaleryt pochodzi od greckiego sphaleros oznaczającego podstępny, niepewny, zwodniczy. Została ona nadana przez Ernsta Friedricha Glockera w 1847 roku z powodu podobieństwa sfalerytu do galeny w wyniku czego mylono ze sobą oba te minerały. Wcześniej jednak, w 1546 roku został on nazwany blendą przez niemieckiego badacza Georga Agricolę (Bauera). Jeszcze do połowy XIX wieku; do czasu opracowania metalurgicznej przeróbki cynku minerał ten traktowano jako zanieczyszczenie komplikujące proces metalurgiczny rud ołowiu. Jako rudę cynku uznano sfaleryt dopiero w XVIII wieku. Odkrycia tego dokonał szwedzki chemik Georg Brandt. Wcześniej uważany był mylnie za kruszec srebra.

Sfaleryt jest pospolitym minerałem będącym wraz z wurcytem jedną z dwóch polimorficznych odmian siarczku cynku. Tworzy często zbliźniaczone czworościenne kryształy (tetraedry) lub dwunastościany rombowe i kombinacje. Na ogół odznacza się charakterystycznym dla tego minerału prążkowaniem. Występuje w formie skupień ziarnistych, masywnych, nerkowatych, skorupowych, pylastych, naciekowych i wypryśnięć. Posiada zróżnicowany połysk:  diamentowy, tłusty, półmetaliczny, żywiczny, a nawet szklisty i matowy. Bywa zarówno nieprzezroczysty jak i przezroczysty. Jest kruchy. Twardość  3.5-4 w skali Mohsa, gęstość 3.5-4.2 g/cm3. Łupliwość doskonała wg (110), przełam muszlowy bądź nierówny. Barwa sfalerytu zwykle jest brązowa do czarnego, rzadziej żółta, bądź bezbarwna.

Znanych jest wiele odmian sfalerytu, wydzielonych ze względu na wykształcenie czy charakterystyczną barwę. Do najbardziej znanych należą: blenda cynkowa (koncentryczne skupienia sfalerytu, markasytu, galeny, wurcytu), cleiofan (sfaleryt bezbarwny), blenda rubinowa (domieszki żelaza, czerwony bądź pomarańczowy), marmatyt (zielony do czarnego o dużej zawartości żelaza), blenda karmelowa (żółty bądź brunatny).

S. najczęściej powstaje w wyniku procesów hydrotermalnych. Spotykany jest w żyłach kruszcowych, a także wśród skał osadowych w środowiskach redukcyjnych. Tworzy się również w skutek przeobrażeń kontaktowych i regionalnych. Należy do najczęściej spotykanych siarczków. Współwystępuje z galeną, wurcytem, markasytem, pirytem, chalkopirytem, pirotynem, siarkosolami Pb, barytem i kalcytem.

S. jest główną rudą cynku (ok. 67% Zn), rzadziej srebra, kadmu, indu, galu. Posiada szerokie zastosowanie, m.in. przy produkcji stopów, odlewów, produkcji farb, środków ochrony roślin i farmaceutycznych. Bywa wykorzystywany w jubilerstwie.

Najpiękniejsze okazy sfalerytu znane są z Hiszpanii (Picos de los Europas), Meksyku (Cananea, Sonora), USA (Franklin, Sussex), Kanady (Bruce), Australii (Broken Hill) i in. W Polsce szeroko rozpowszechniony kruszec triasowych złóż cynku i ołowiu rejonu śląsko-krakowskiego (Olkusz, Trzebinia, Bytom, Piekary Śląskie). Występuje również w Górach Świętokrzyskich (Miedzianka, Kostomłoty, Kowala, Kielce), na Dolnym Śląsku (Stanisławów, Radzimowice, Szklarska Poręba, Złoty Stok, LGOM – wśród łupków miedzionośnych), a także w spękaniach częstochowskich sferostyderytów.

Sfaleryt 01 TS
Marmatyt z białym rodochrozytem
Poch.: Trepča Stan Terg, Kosowo

Sfaleryt 02 TS
Sfaleryt z galeną
Poch.: ZG Trzebionka, Trzebinia

Sfaleryt 03 TS
Sfaleryt (żółty), Galena, Kwarc
Poch.: Septemvri, Madan, Bułgaria

Sfaleryt 04 TS
Blenda cynkowa
Poch.: Pomorzany, Olkusz

Lampa ultrafioletowa Emita VP-60


Lampa kwarcowa z filtrem UV Emita VP-60

Lampa UV jest jednym z najczęściej stosowanych narzędzi do identyfikacji minerałów. Każdy kolekcjoner prędzej czy później musi zaopatrzyć się w odpowiedni sprzęt pozwalający mu na tworzenie kolekcji okazów fluoryzujacych czy fosforyzujących.
Ja na swoją lampę polowałem 2 lata.

Jeszcze w trakcie studiów uczęszczałem na zajęcia z geochemii naftowej. Podczas laboratoriów z tego przedmiotu przedstawiano m.in. zjawisko luminescencję bituminów, które naświetlane były lampą Emita VP-60. Od tego czasu wiedziałem, że to właśnie tę lampę chcę mieć. Przeszukiwałem portale aukcyjne, pisałem do różnych osób z pytaniem o dostępność tego sprzętu. W końcu udało mi się nabyć wymarzoną lampę i to za niewielkie pieniądze, co spowodowane było pękniętym filtrem UV z którego naprawą szybko sobie poradziłem. Poniżej można zobaczyć film z samego rozpakowywania lampy, oraz pierwszych rozruchów.


Urządzenie składa się z dwóch części łączących się w całość:

    • Część oświetlająca z lampą kwarcową, filtrem promieniowania UV i wentylatorem,
    • Obudowa z zasilaczem.

Parametry :
Długość fali: λ = 320 nm
Moc: 120W
220V 50Hz
Produkcja: Famed-1 Łódź



Emita po rozłożeniu




Część właściwa lampy



Pęknięty filtr UV

Emita VP-60 bez filtra UV i dolnej obudowy:




Minerały | Światło widzialne


Rubin syntetyczny (część gruszki korundowej) | Światło widzialne


Rubin syntetyczny (część gruszki korundowej) | UV


Rubin syntetyczny (część gruszki korundowej) | UV


Rubin syntetyczny (część gruszki korundowej) | UV


Fluoryt – Poch.: Moscona, Hiszpania | Światło widzialne


Fluoryt – Poch.: Moscona, Hiszpania | UV


Fluoryt – Poch.: Moscona, Hiszpania | UV


Cynkit syntetyczny – Poch.: Oława, Polska | Światło widzialne


Cynkit syntetyczny – Poch.: Oława, Polska | UV


Cynkit syntetyczny – Poch.: Oława, Polska | UV


Trzy badane minerały


Papier; ulotka z giełdy | Światło widzialne


Papier; ulotka z giełdy | UV


Krakowskie bilety MPK | UV


Banknoty 100, 20, 10 zł | Światło widzialne


Banknoty 100, 20, 10 zł | UV


20 koron słowackich | UV


Orzeł na dowodzie osobistym | UV



Znaczki pocztowe | UV

Posiadanie własnej lampy UV ma wiele zalet. Chyba najistotniejszą z nich jest fakt, że można zacząć myśleć o artykule na temat luminescencji minerałów. Wygląda na to, że czas się wziąć do pracy…

Piotr Zając

REALGARMZG