GRANATY – PIĘKNO I RÓŻNORODNOŚĆ

Zapraszam do przeczytania wpisu rozpoczynającego moją blogową współpracę z Grzegorzem Słowikiem – wieloletnim kolekcjonerem minerałów i pasjonatem geologii, który mam nadzieję wniesie sporo wartości naukowych i spowoduje pewne ożywienie na blogu. Za swój pierwszy temat wybrał Granaty, czyli grupę minerałów stanowiącą szczególną część jego kolekcji. Prezentowane poniżej okazy pochodzą zarówno ze zbiorów Grzegorza jak i moich. W odniesieniu do dalszej działalności Grzegorz zajmie się przede wszystkim zagadnieniami stricte mineralogicznymi i złożowymi, uzupełniają o tę problematykę kategorie tematyczne na blogu. Mam nadzieję na owocną współpracę, a tymczasem zapraszam do lektury.

Pieczar
Piotr Zając

Granaty to grupa minerałów zaliczana do gromady krzemianów (wyspowych) o ogólnym
wzorze: X2+3Z3+2[SiO4]3, gdzie: X reprezentują pierwiastki dwuwartościowe: Ca, Mg, Fe, Mn; a Z to pierwiastki trójwartościowe: Al, Fe, Cr, Ti, Zr, V. Granaty krystalizują w układzie regularnym, najczęściej przyjmując postać dwunastościanu rombowego (a) lub
dwudziestoczterościanu deltoidowego (b).


Charakterystyczne formy kryształów

Występują też jako skupienia ziarniste, zbite i nieregularne ziarna. Barwa granatów jest bardzo urozmaicona, przyjmują praktycznie każda barwę, oprócz niebieskiej. Posiadają wysoka twardość : 7-7.5 w skali Mohsa oraz gęstość 3.4 do 4.6 g/cm3, dlatego często stanowią składnik frakcji ciężkiej w aluwiach rzecznych lub w piaskach morskich.


Piasek pochodzący z plaży na przylądku Rozewie zawierający almandyn, pirop, ilmenit, kwarc i trochę cyrkonów. Szerokość kadru około 40 mm

Granaty wykazują przełam nierówny, bądź muszlowy, niewyraźną łupliwość oraz szklisty lub tłusty połysk (rzadziej żywiczny, diamentowy lub jedwabisty). Czasem (choć rzadko) posiadają specjalne efekty optyczne jak asteryzm lub efekt kociego oka, a nawet zmieniają barwę w zależności od rodzaju oświetlenia (niektóre granaty z Tanzanii).


Kaboszon wykonany z almandynu wykazującego asteryzm w postaci sześcioramiennej gwiazdy. Zjawisko to spowodowane jest mikrowrostkami włóknistych kryształów rutylu. Okaz pochodzi ze stanu Minas Gerais w Brazylii. Wielkość 22 mm

Czyste chemicznie granaty w przyrodzie są bardzo rzadkie, dlatego zazwyczaj tworzą szeregi izomorficzne, w których przeważa jeden z członów końcowych.

Do najważniejszych przedstawicieli granatów należą:

ALMANDYN, granat o składzie Fe3Al2[SiO4]3, jest najpospolitszym z z tej grupy minerałów. Występuje w barwie czerwonej, czerwonofioletowej, brunatnoczerwonej, różowoczerwonej lub nawet niemal czarnej. Tworzy czasem ogromne kryształy (największy miał 2.5 metra średnicy i został znaleziony w Norwegii). W Polsce można go znaleźć w skałach krystalicznych Dolnego Śląska: okolice Lądka Zdroju, rejon Przecznica-Gierczyn-Krobica (Góry Izerskie), koło Głuchołaz, amfibolitach Gór Sowich, w pegmatytach w Piławie Górnej, Siedlimowicach (roztwór stały ze spessartynem). Spotykany jest też w łupkach krystalicznych Tatr oraz w piaskach plażowych nad Bałtykiem.


Almandyn w łupku łyszczykowym z kopalni Bella Vista u wybrzeży Alaski.
Kryształ o wielkości około 10 mm


Kryształ almandynu wykształcony w postaci dwudziestoczterościanu deltoidowego ze stanu Minas Gerais w Brazyli o wielkości 19 mm


Almandyn wykształcony jako dwunastościan rombowy. Granatenkogel w Alpach
Ötztalskich. Kryształ o wielkości ok 30 mm


Almandyn w łupku muskowitowym z Granatenkogel w Alpach Ötztalskich.
Wielkość kryształu to 25 mm


Almandyny manganowe w łupku łyszczykowym ze szczytu Ochsner w alpach Zillertalskich. Kryształy o wielkości ok 25 mm


Almandyny w łupku cynonośnym z Gierczyna na Dolnym Śląsku. Kryształy do 7 mm

PIROP, granat o składzie Mg3Al2[SiO4]3, charakteryzuje się mocną krwistoczerwoną barwą. Wstępuje w skałach głębinowych zwłaszcza w perydotytach a także w kimberlitach (jest jednym z minerałów współwystępujących z diamentami, co ułatwia szukanie złóż diamentów), eklogitach, granulitach i serpentynitach. Przez ponad 500 lat był wydobywany w Masywie Czeskim, dlatego też jest nazywany „czeskim granatem”. Tworzy roztwór stały z almandynem zwany rhodolitem. W Polsce występuje w serpentynitach i granulitach w Górach Sowich (np. Bystrzyca Górna), w Masywie Śnieżnika w Sudetach. Także okazjonalnie w Tatrach i piaskach plażowych nad Bałtykiem.


Piropy pochodzące z Vestrev w Czechach. Wielkości
poszczególnych ziaren dochodzą do 4 mm


Rhodolit pochodzący z Lokirima w Kenii. Wielkość 13 mm


Rhodolit o wspaniałej barwie pochodzący z Tanzanii. Wielkość kryształu 16 mm

SPESSARTYN, granat o składzie Mn3Al2[SiO4]3, posiada barwę pomarańczową, czerwonopomarańczową, aż do brunatnopomarańczowej. Tworzy roztwór stały z piropem zwany umbalitem. W Polsce został stwierdzony w rejonie Sobótki (na Przedgórzu Sudeckim) i w okolicach Karpacza (Karkonosze) – w granitoidach i pegmatytach.


Szczotka spessartynów z kopalin Wushan w Tongbei, Chiny. Wielkość okazu to 90 mm


Zbliżenie na powyższy okaz


Spessartyny obrastające kwarc dymny. Pochodzenie: Tongbei, Chiny.
Wielkość kryształu kwarcu to 45 mm


Zbliżenie na kryształy spessartynu


Spessartyn na albicie o ciemniejszym zabarwieniu z Tongbei w Chinach.
Szerokość kadru to około 35 mm

ANDRADYT, granat o składzie Ca3Fe2[SiO4]3, posiada wiele barwnych odmian (żółtą, zieloną, czerwonawą, brązową, czarna a nawet bezbarwną), którym nadaje się własne nazwy. Na barwę wpływają domieszki różnych pierwiastków co stanowi jedno z kryteriów nazewnictwa tych odmian. I tak:

* demantoid (nazwany tak ze względu na podobieństwo po oszlifowaniu do diamentu) posiada barwę zieloną w różnych odcieniach od jasnej po szmaragdowozieloną. Jest bardzo cenioną jubilerską odmianą andradytu;

* topazolit (nazwany tak przez podobieństwo do topazów) wykazuje barwę żółtą w różnych odcienia oraz żółtozieloną;

* vulpinit występuje w postaci zbitych skupień o szarobiałej barwie;

* kolofonit, andradyt żółtobrunatny;

* czarny andradyt, który barwę zawdzięcza domieszką Ti. Tutaj wyróżnia się trzy typy klasyfikowane w zależności o ilości domieszek tytanu:

a) melanit – do 5% TiO2
b) schorlomit – 5 do 15% TiO2
c) livaaryt – 15 do 20% TiO2

* odmiana zasobna w Sn;

Andradyt w Polsce można znaleźć w Kowarach (towarzyszy złożu magnetytu), w skarnach w Podzamku (Kotlina Kłodzka), kamieniołomie serpentynitu w Nasławicach, bywał sporadycznie znajdowany na obszarze Gór i Pogórza Izerskiego.


Andradyt na skarnie pochodzący ze złoża kobaltu i żelaza
Dashkesan w Azerbejdżanie. Wielkość okazu 78 mm


Kryształ andradytu wielkości 15 mm z nad rzeki Vilyui na Syberii


Szczotka demantoidu z Tubussis w Namibii. Wielkość 33 mm


Schorlomit wielkości 68 mm z Jebel Bou-Agrao w Maroku


Kryształy schorlomitu w karbonatycie ze złoża REE
Legeengol w Mongoli. Wielkość okazu: 41 mm

GROSSULAR, granat o składzie Ca3Al2[SiO4]3, którego nazwa pochodzi od łacińskiej nazwy agrestu Ribes grossularium, gdyż pierwsze znalezione okazy miały zielony kolor i przypominały ten owoc. Podobnie jak andradyt, grossular cechuje duża zmienność barw, które również wpływają na osobne nazewnictwo jego odmian. I tak:

* hessonit zwany kamieniem cynamonowym ze względu na pomarańczową, czerwonopomarańczową barwę jest zasobny w żelazo (Fe3+);

* tsavoryt, szmaragdowozielony, zasobny w wanad, pochodzi głównie z Tanzanii i Kenii, jest cedną z najbardziej cenionych odmian wśród granatów;

* rosolit, różowy, różowoczerwony, zasobny w mangan, znany głównie z Meksyku;

* leukogranat, odmiana biała i bezbarwna;

* nefryt (jadeit, żad) transvaalski, zbita, zielona odmiana z Afryki Południowej;

* hibschit, biała odmiana, w której część anionów krzemianowych została zastąpiona przez jony OH;

* Inne odmiany zasobne w Cr, Mg, Sn;

Grossular w Polsce spotykany jest w skarnach w Gębczycach koło Strzelina, Podzamku (kotlina Kłodzka) i Miedziance (Rudawy Janowickie); w kopalni Stanisław w Izerskich Garbach, w rodignitach w Jordanowie i Nasłwicach (spotykane odmiany zasobne w Cr a także hibschit i lekogranat) oraz w skałach metamorficznych w Kowarach.


Grossular wielkości 19 mm. Pochodzenie: Nioro du Sahel Circle, Mali


Kryształ grossularu wielkości 13 mm z nieokreślonej lokalizacji na Madagaskarze


Hessonit z Bozi Hora w Czechach. Szerokość kadru 45 mm


Szczotka hessonitu z nieznanej lokalizacji. Wielkość okazu 55 mm

UWAROWIT, granat o składzie Ca3Cr2[SiO4]3, posiada szmaragdowozieloną barwę, rzadki granat występujący głównie w serpentynitach razem z chromitem. W Polsce spotykany bardzo rzadko, tylko w serpentynitowym masywie w rejonie Sobótki.


Uwarowit na chromicie z kopalni chromitu Saranovskii w górach Ural.
Wielkość okazu 33 mm


Uwarowit pochodzący z tej samej kopalni co okaz powyżej. Wielkość 35 mm

Inne bardzo rzadko występujące granaty to:
goldmanit: Ca3V3+2[SiO4]3;
majoryt: Mg3Fe2[SiO4]3;
calderyt: Mn3Fe2[SiO4]3;
knorringit: Mg3Cr2[SiO4]3;
yamatoit: Mg3V2[SiO4]3;
kimzeyit: Ca3Zr2[SiO4]3;



Drobne kryształy goldmanitu z pirotynem z miejscowości
Rybníček na Słowacji. Kryształki do 2.5 mm

Granaty występują najczęściej w skałach metamorficznych takich jak łupki łyszczykowe, gnejsy, granulity, serpentynity, eklogity i skarny. Występują też w niektórych utworach magmowych np. pegmatyty, granity, sjenity, perydotyty. Granaty są dość odporne na wietrzenie, przez co stanowią ważny składnik skał okruchowych. Stanowią tam składnik frakcji ciężkiej przez co mogą się koncentrować w piaskach i piaskowcach.


Polerowany okaz amfibolitu granatowego z Murmańska (Rosja). Wielkość 104 mm


Kryształy almandynów manganowych w gnejsie pochodzące ze szczytu
Ochsner w alpach Zillertalskich. Kryształy o wielkości ok 15 mm

Zastosowanie granatów jest bardzo szerokie. Stosowane są jako materiał ścierny oraz mają znaczenie naukowe np. są pomocne w ustalaniu warunków tworzenia się skał. Stanowią ważny i poszukiwany materiał kolekcjonerski. Ze względu na dużą twardość, dobre cechy optyczne i urozmaiconą skalę barw, okazy dobrej jakości stosowane są w jubilerstwie do wyrobu biżuterii i ozdób.

Ciekawostką jest YAG, czyli granat itrowo-glinowy, produkowany sztucznie, który nie ma swojego odpowiednika w przyrodzie a stosowany jest jako imitacja diamentu oraz ośrodek czynny w laserach na ciele stałym.


Kryształy YAG’u zabarwione różnymi pierwiastkami (źródło: http://www.qrbiz.com)

Grzegorz Słowik

Literatura:
– J. Żaba: Ilustrowana Encyklopedia Skał i Minerałów.
– W. Szumann: Kamienie szlachetne i ozdobne.
– A. Bolewski: Mineralogia Szczegółowa.
– Eligiusz Szełęg: Atlas minerałów i skał.
http://www.mindat.org

Advertisements
This entry was posted in Definicje, Ogólne and tagged , , , , by Pieczar. Bookmark the permalink.

About Pieczar

Piotr Zając. Kolekcjoner minerałów, bloger. Magister inżynier geolog, absolwent krakowskiej Akademii Górniczo-Hutniczej. Zawodowo Specjalista ds. Ochrony Środowiska. Członek SITPNiG, SGA, Mindat, PTTK. Moderator Polskiego Forum Geologicznego. Oprócz geologii hobbystycznie zajmuję się: - RetroGamingiem - Życiem Nowej Huty - Fotografią - Numizmatyką Sprzęt fotograficzny którym się posługuję: - Fujifilm Finepix S9600 + Raynox DCR250 - Sony NEX-6 - Fujifilm Finepix S5600 - Panasonic DMS-LS80

6 thoughts on “GRANATY – PIĘKNO I RÓŻNORODNOŚĆ

  1. bardzo fajny tekst – dodam od siebie słowo o Polskich granatach.
    Najsłynniejsze do tej pory u nas były granaty z Gębczyc k. Strzelina – hessonity o intensywnej barwie, bardzo silnym połysku i często dużej przezroczystości. Niestety to już historia, soczewka z nimi jest niemalże niedostępna. Duże nagromadzenia granatów znane są z łupków okolic Krobicy oraz Sowiej Doliny k. Karpacza. Natomiast ostatnie doniesienia zasłyszane w środowisku geologicznym (wrocławsko-krakowskim) donoszą o dobrze wykształconych kryształach granatu wielkości nawet pięści z pegmatytów Piławy Górnej (kamieniołom DSS). Z kolei sam miałem okazję oglądać okaz pegmatytu mierzący z 30 cm średnicy, którego głównym składnikiem obok kwarcu, skalenia i muskowitu były granaty wielkości orzecha – okaz zebrany bodaj w latach 80-90 w G. Sowich przez lokalnego kolekcjonera (niestety nie znam konkretniejszej informacji o lokalizacji). Oczywiście granaty są częstym składnikiem łupków łyszczykowych np. w Masywie Śnieżnika czy Górach Bystrzyckich, choć może nie tak okazałe jak te z rejonu Krobicy.

  2. Pingback: 40 Wystawa i giełda NCK – Minerały i biżuteria (08-09.02.2014) | REALGAR

  3. Pingback: GIEŁDA MINERAŁÓW I BIŻUTERII UE (05-06.11.2016r.) | REALGAR

  4. Pingback: NOWE OKAZY Jesień 2016 – CZ. 1 | REALGAR

  5. Pingback: NOWE OKAZY Jesień 2016 – CZ. 2 | REALGAR

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s