KOPALNIA IŁÓW ZESŁAWICE – Nowa Huta z mioceńskiego morza

Ponad pół roku temu opublikowałem jeden z moich pierwszych artykułów na blogu MZG odnośnie kopalni iłów Zesławice. Czytelnicy Realgara też powinni mieć możliwość zapoznania się z jego treścią, dlatego w ramach przypomnienia wrzucam ten artykuł, który podniósł nam znacznie ilość wejść, a nawet został wykorzystany w nowohuckim dwutygodniku „Lodołamacz„:


Grafika powiększa się po kliknięciu na nią

W 1952 roku we wsi Zesławice zlokalizowanej 10 km na NE (północny wschód) od centrum Krakowa (Dzielnica XVII – Wzgórza Krzesławickie) utworzona została kopalnia odkrywkowa surowca ceramicznego wraz z cegielnią.

01Kopalnia iłów Zesławice

Produkty zakładu wykorzystywano przede wszystkim do budowy wznoszonej w tym czasie Nowej Huty (m.in. kombinatu Huty im. Lenina, oraz osiedli).
Wyrobiska w których zakończono eksploatację stanowiły niewielkie składowiska materiałów budowlanych, a w latach 70 tych na obszarze kopalni istniało lokalne wysypisko śmieci dla Nowej Huty.

02
Wschodnia ściana kopalni w listopadzie 2011 roku

W Zesławicach eksploatowane jest złoże mioceńskich iłów krakowieckich zalegających pod warstwą czwartorzędowych utworów.
Spąg złoża stanowią zaburzone tektonicznie wapienie kredowe.
Utwory trzeciorzędowe reprezentowane są przez iły, iłowce, oraz mułowce.
Złoże rozciąga się z W na E (z zachodu na wschód) i ma powierzchnię 45 ha.
Stanowi ono część lokalnego wzgórza na którym znajduje się Fort 49a Dłubnia.

03
Utwory trzeciorzędu i czwartorzędu

Iły krakowieckie są najważniejszym surowcem ceramicznym południowej polski. Występują one m.in. na obszarze zapadliska przedkarpackiego, gdzie są eksploatowane na potrzeby ceramiki budowlanej.
Badana próbka iłu krakowieckiego z Zesławic jest skałą o barwie popielatej, co spowodowane jest zawartością siarczków żelaza lub/i materii organicznej. Jest krucha i rozsypliwa. Tekstura skały jest iłowa; nie zawiera ziaren frakcji psamitowej. W składzie mineralnym skały występują minerały ilaste (reprezentowane przez smektyt, smektyt-illit, illit, kaolinit), kalcyt, oraz kwarc. Badana skała jest iłem wapnistym.

04
Ił krakowiecki

W obrębie utworów trzeciorzędowych często zauważyć można wkładki piaszczyste, oraz strefy wietrzenia podkreślone tlenkami trójwartościowego żelaza.
Wśród nich występują drobne, tabliczkowe kryształy gipsu o wymiarach do 1 mm.
Zarówno proces powstania gipsu jak i stref intensywnego wietrzenia
jest ściśle ze sobą powiązany.
Siarczki żelaza (FeS2) rozproszone w utworach trzeciorzędowych utleniają się,
co widoczne jest jako strefy o rdzawym zabarwieniu. Ich rozkład wiąże się z aktywność bakterii utleniających. W wyniku utleniania uwalniany jest kwas siarkowy,
który z kolei reaguje z kalcytem zawartym w iłach.
Skutkiem tej reakcji jest krystalizacja gipsu.

05
Strefy erozyjne

Wśród iłów występują także niewielkie, podłużne (czasem również wrzecionowate lub koliste) formy nagromadzeń siarczków żelaza.
Odznaczają się one dużo wyższą twardością od otaczających je iłów. Po rozbiciu można zauważyć, iż wypełniają je piryt/markasyt w formie krystalicznej. Na powierzchniach tych form często tworzą się jasne naskorupienia i wykwity.
Są to minerały siarczanowe (reprezentowane głównie przez rozenit FeSO4 x 4H2O)
powstałe w wyniku spontanicznego rozkładu siarczków żelaza.

06
07
08
Nagromadzenia siarczków żelaza

Utwory mioceńskie są bogate w materię organiczną. Częste są wkładki węgliste.
09
Materia organiczna

Utwory czwartorzędowe zalegają bezpośrednio na mioceńskich iłach
i są reprezentowane przez lessy, gliny pylaste, gliny, żwiry, piaski.
Rdzawa barwa świadczy o wysokiej zawartości tlenków i tlenowodorotlenków żelaza.

10
11
Utwory czwartorzędowe o rdzawych barwach

12
System odwadniania kopalni

13
14
Spękania błotne utworzone w wyniku zmniejszenia się objętości osadu

15
Roślinność w miejscach spływu strumieni wodnych

Kopalnia iłów Zesławice mimo, iż okres najintensywniejszej działalności ma już dawno za sobą, wciąż jest miejscem eksploatacji surowców ilastych ceramiki budowlanej.
Przeznaczony do tego celu obszar zajmuje ponad 60% powierzchni złoża.
Pozostałą część poddano rekultywacji i zagospodarowaniu poeksploatacyjnemu.

16

Wizyta w kopalni Zesławice co prawda nie przyczyni się do powiększenia kolekcji okazów, tym niemniej warto poświęcić krótką chwilę by zapoznać się z licznymi ciekawostkami geologicznymi występującymi na jej obszarze.

17

Pieczar
Piotr Zając
https://realgarblog.wordpress.com/

REALGARMZG

 

WARYSCYT

Waryscyt (eng. Variscite, ros. Варисцит) to rzadki minerał fosforanowy, uwodniony fosforan glinu o wzorze Al(PO4) x 2H2O.

Waryscyt TS
Waryscyt
Poch.: Podwiśniówka k. Kielc (wielkość: 3 mm)

Nazwa waryscyt pochodzi od dawnej krainy Variscia (aktualnie Vogtland w Niemczech), gdzie został po raz pierwszy opisany przez mineraloga Friedricha Adolfa Breithaupta (rok 1837). Ten sam minerał w roku 1834 określono jako utahlit (od Utah w USA). Aktualnie ta nazwa odnosi się do ozdobnych odmian waryscytu. Podobnie odmienną nazwą określa się odmianę waryscytu bogatą w żelazo – redondyt.

W. najczęściej występuje w skupieniach masywnych, sferolitycznych, promienistych, włóknistych, nerkowatych, naciekowych. Rzadko występuje w postaci kryształów, które są izometryczne, krótkosłupkowe, słupkowate, igiełkowe, tabliczkowe. Bywa biały, jasnoszary, zielony, błękitny, brązowy itd., często przyjmując bardzo intensywne barwy. Może być również bezbarwny. Jest przezroczysty do przeświecającego. Posiada białą rysę i szklisty, tłusty lub matowy połysk. Charakteryzuje się twardością około 4-5 w skali Mohsa, oraz gęstością rzędu 2.57 g/cm3. Przełam muszlowy lub zadziorowaty, oraz jednokierunkowa, wyraźna łupliwość. W świetle ultrafioletowym wykazuje zieloną fluorescencję.

War01
Waryscyt pokrywający powierzchnię kwarcytu kambryjskiego
Poch.: Podwiśniówka k. Kielc

W. najczęściej wypełnia szczeliny, spękania i próżnie, oraz tworzy druzy głównie w łupkach krzemionkowych, kwarcytach i szarogłazach. Stanowi produkt procesów hydrotermalnych i egzogenicznych niskich temperatur. Powstaje w wyniku oddziaływania roztworów zawierających fosforany na skały bogate w glin.

Współwystępuje z wavellitem, kwarcem, goethytem, wardytem, metawaryscytem. Tworzy kryształy mieszane (roztwór stały) ze strengitem. Posiada znaczenie kolekcjonerskie, jubilerskie i naukowe.

War02
Waryscyt pokrywający powierzchnię kwarcytu kambryjskiego
Poch.: Podwiśniówka k. Kielc

Najpiękniejsze okazy waryscytu znane są z USA (Utah, Mercur, Lewiston, Fairfield, Ely), Australii (Dayboro, Queensland), Austrii (Brandberg), Boliwii (Posoconi, Huanuni), Niemiec i Czech. W Polsce występuje w skałach paleozoicznych okolic Kielc

War03
Waryscyt w świetle naturalnym

War04
Waryscyt w świetle UV (zielona fluorescencja)

Wiśniowka mała TS
Wiśniówka Wielka k. Kielc

Rabe koło Baligrodu – Gołoborza, szczawy i diamenty w gęstym lesie

Łuska Bystrego (łuska tektoniczna); wstecznie obalony element tektoniczny występujący w rejonie Baligrodu (wieś w województwie Podkarpackim – powiat bieszczadzki) zbudowany ze skał reprezentujących pełen profil utworów kredy o typie sukcesji śląskiej. Stanowi ona część strefy przeddukielskiej, będącej najbardziej wewnętrzną, południową częścią jednostki śląskiej we wschodniej części polskich Karpat. Ze względu na ciekawy charakter i budowę, Łuska Bystrego jest bardzo dobrze znana geologom, którzy wielokrotnie badali i opisywali unikalną mineralizację rtęciowo-arsenową występującą w jej obrębie. Dzięki tej mineralizacji skałom fliszowym towarzyszą wody mineralne – szczawy arsenowe, ale także rzadkie minerały arsenu i rtęci, w Polsce obecne w ilościach kolekcjonerskich jedynie w okolicach podbieszczadzkiej wsi Rabe.


Szkic geologiczny okolic Rabego (Radwanek-Bąk, 2009)


Mapa lokalizacyjna obszaru (maps.google.pl – zmienione)
1 – Rezerwat Gołoborze, 2 – ZG Rabe-Gruby, 3 – ZG Huczwice-Drobny

HISTORIA OBSZARU

Wieś Rabe zlokalizowana jest około 2 km od centrum Baligrodu i 1.5 km od Bystrem. Może się ona poszczycić bogatym tłem historycznym, związanym zarówno z jej początkami jak i z późniejszym działającym tutaj przemysłem wydobywczym.
Lokowano ją na dobrach Balów z Hoczwi w połowie XVI wieku (po raz pierwszy wymieniana w 1552 roku). Jednak jeszcze w XIV wieku, gdy tereny te zostały przyłączone do królestwa polskiego, Kazimierz Wielki nadał dwóm szlachcicom, Pawłowi i Piotrowi z rodu Balów rozległe dobra ziemi sanockiej. Synowi Piotra, Matiaszowi Czarnemu ze Zboisk przypadły tereny w dolinach rzek Hoczewki i Solinki (w tym wsie Terpiczów i Hoczew). Jego potomkowie rozpoczęli na tych terenach kolonizację, dzięki czemu możliwe było założenie wielu wsi na prawie wołoskim, m.in. Bystre, Huczwice i Rabe.


Potok rabiański. Fot.: Mateusz Wrona

Od połowy XVIII wieku właścicielami wsi była szlachecka rodzina Fredrów, m.in. Jacek Fredro, ojciec sławnego komediopisarza Aleksandra Fredro. Za ich sprawą na przełomie XVIII i XIX wieku działała tutaj lokalna huta żelaza, gdzie wytapiano żelazo z lokalnych rud darniowych (limonit). Ślady tego przemysłu w postaci dymarek, czy materiału hutniczego bywają niekiedy odsłaniane przez podmywające brzeg potoki.
Wieś rozwijała się do roku 1945, gdy została zupełnie wysiedlona i zniszczona. Obecnie pozostały wyłącznie po niej ślady, a jedynym zamieszkałym budynkiem na tym terenie jest leśniczówka pracowników Lasów Państwowych. Do jednej z pamiątek po dawnych mieszkańcach należy kapliczka w miejscu zwanych Synerewo. Obok niej bije źródło uznawane za cudowne, gdzie jak opisuje legenda miała się objawić pastuchowi Matka Boska wskazująca na uzdrawiającą wodę.

REZERWAT GOŁOBORZE



Tablica informacyjna i wejście do rezerwatu. Fot.: Mateusz Wrona

Chyba największą atrakcją turystyczną okolicy rabiańskiego potoku jest gołoborze skalne występujące na obszarze rezerwatu Gołoborze. Rezerwat ten o powierzchni 13,9 ha został utworzony w 1969 roku właśnie ze względu na rumowisko skalne będące ewenementem na tym obszarze.


Gołoborze skalne w rezerwacie „Gołoborze”

Budują je zwięzłe grubo- i bardzo gruboławicowe piaskowce istebniańskie, zwykle nierównoziarniste, niekiedy zlepieńcowate o spoiwie krzemionkowym. Są to piaskowce wyjątkowo twarde i wytrzymałe, co sprawia, że są jednym z najlepszych surowców skalnych do produkcji kruszyw w Karpatach fliszowych.


Rumosz skalny piaskowców istebniańskich

By w pełni możliwe było poznanie walorów rezerwatu, Nadleśnictwo Baligród przygotowało tu ścieżkę przyrodniczą z tablicami dydaktycznymi i oznaczeniem najciekawszych obiektów. Samo gołoborze skalne od lat podlega intensywnej sukcesji środowiskowej, dlatego też Nadleśnictwo w porozumieniu z Regionalną Dyrekcją Ochrony środowiska w Rzeszowie czuwa nad jego ochroną wycinając brzozy, świerki i sosny zagrażające pierwotnemu wyglądowi rumowiska.


Tablica informacyjna. Fot.: Mateusz Wrona

Kamienny rumosz jest wyjątkowo cenny naukowo nie tylko ze względu na jego unikalny charakter, ale również z powodu licznych walorów przyrodniczych. Rośnie tu cała gama mchów, wątrobowców i paproci, a same skały są porastane przez porosty owocujące jesienią i przybierające w tym czasie najżywsze barwy. Wiele z ich gatunków zwykle nie występuje na tak niewielkich wysokościach, dlatego też jest to istny przyrodniczy ewenement na tym obszarze. Spotkać tu można takie osobniki jak: chrobotek najeżony, chrobotek palczasty, chrobotek koralkowy, chrobotek reniferowy, chrobotek kieliszkowy, chrobotek leśny, wzorzec geograficzny i wiele, wiele innych stanowiących o wyjątkowości tego miejsca.


Porosty pokrywające powierzchnię skały. Fot.: Mateusz Wrona


Gołoborza skalne na obszarze kamieniołomu Rabe. Fot.: Marcin Kaczmarczyk

DAWNE GÓRNICTWO

Naprzeciwko wejścia do rezerwatu, po północnej stronie drogi znajduje się otwór wlotowy dawnej, międzywojennej sztolni wydrążonej w piaskowcach istebniańskich. Została ona wykonana najprawdopodobniej tak jak wiele podobnych obiektów na obszarze Podkarpacia w celu eksploatacji tutejszych rud, w tym wypadku żelaza i arsenu.


Sztolnia zlokalizowana naprzeciwko wejścia do rezerwatu Gołoborze

Ocena wartości gospodarczej surowca musiała być negatywna, dlatego też wyrobiska nigdy nie pogłębiono pozostawiając jedynie chodnik o długości 13 m. Aktualnie sztolnia jest zapełźnięta i niedostępna, będąc wprost idealnym miejscem dla hibernujących tu w zimie nietoperzy (Mroczek pozłocisty, Nocek rudy) i owadów.

KAMIENIOŁOMY I MINERALIZACJA

Na omawianym obszarze działają dwa czynne odkrywkowe zakłady górnicze położone w pobliżu rezerwatu Gołoborze. Zawdzięczają one swoje nazwy materiałom skalnym tam eksploatowanym (jest to bardzo często błędnie pojmowane; Drobny jest kamieniołomem powierzchniowo większym niż Gruby – w tym wypadku nazewnictwo nie ma związku z wielkością zakładów górniczych).


Materiał skalny eksploatowany w zakładzie górniczym Huczwice

Zakład Górniczy Huczwice – Drobny, zlokalizowany jest na północ od drogi łączącej miejscowości Rabe i Smolnik, w dolince lewego dopływu potoku Rabskiego. Przedmiotem eksploatacji kamieniołomu są warstwy piaskowców lgockich leżące w pozycji odwróconej, zapadając pod niewielkim kątem na północny-wschód.


Główna ściana kamieniołomu Huczwice – Drobny
z profilem warstw lgockich.Fot.: Mateusz Wrona

Najstarszymi stratygraficznie skałami występującymi w kamieniołomie są warstwy grodzkie (?barrem-alb) reprezentowane przez gruboławicowe, ciemnoszare piaskowce i zlepieńce przewarstwione pakietami niewapnistych łupków czarnych lub drobnorytmicznego fliszu (Radwanek-Bąk, 2009). Warstwy te zlokalizowane są w najwyższych partiach ściany kamieniołomu. Większa część profilu reprezentowana jest jednak przez warstwy lgockie górne (alb-?niższy cenoman) o miąższości ok. 80 m. Budują je naprzemianległe warstwy jasnoszarych lub zielonych, cienko- i średnioławicowych piaskowców, oraz czarnych łupków. Piaskowce są niewapniste, silnie skrzemionkowane, a ich głównym składnikiem jest kwarc. W mniejszych ilościach występują w nich glaukonit, muskowit, oraz podrzędnie skalenie i litoklasty łupkowe. Przeławicające je łupki są niewapniste, czarne lub ciemnoszare, a ich udział w stosunku do piaskowców wynosi około 37% (Radwanek-Bąk, 2009).


Czerwone i żółte minerały arsenu na powierzchniach skał fliszowych.
Okazy pochodzące z kamieniołomu Huczwice-Drobny



Naprzemianległe warstwy lgockie

Kamieniołom Drobny powstał około 50 lat temu, w czasie gdy służby leśne budujące drogi bieszczadzkie rozpoczęły eksploatację w miejscu dawnego osuwiska. Samo złoże zostało udokumentowane w roku 1998 i od tego czasu formalnie trwa tu intensywna działalność wydobywcza, której przedmiotem są zarówno piaskowce jak i łupki. Stanowią one idealny materiał na podbudowy leśne jak i drogi, będąc surowcem wykorzystywanym nie tylko lokalnie, ale i eksportowanym na obszar całego Podkarpacia. Urabianie w zakładzie prowadzone jest w sposób mechaniczny (przy użyciu koparki i ładowarki), czemu sprzyjają odpowiednie warunki geologiczno-złożowe.


Główne parametry piaskowców ze złóż „Rabe” i „Huczwice” (Radwanek-Bąk, 2009)


Widok na kruszarki

W linku poniżej można oglądnąć krótki film nagrany w kamieniołomie Huczwice-Drobny we wrześniu 2013 roku. Znajduje się on na naszym oficjalnym kanale YouTube, który mam nadzieję będziemy często aktualizować:

Na pobliskich szczytach, jak i nad ścianą urobkową kamieniołomu Drobnego rosną tzw. sosny reliktowe, czyli karłowate, ponad 200 letnie drzewa będące pozostałością po dawnych borach porastających ten obszar. Sosny te rosną bardzo powoli, co jest spowodowane warunkami w jakich się rozwijają. Można tutaj zaliczyć chociażby skaliste, mocno nachylone podłoże, ale także zmienne warunki atmosferyczne, takie jak intensywny wiatr, okiść, silne mrozy, mokry śnieg, wysoka temperatura, susza itd. Dużym zagrożeniem drzewostanu jest także pobliska eksploatacja powodująca częste obrywy skalne wraz z sosnami do kamieniołomu.


Drzewo oberwane do wnętrza kamieniołomu

Pod względem atrakcji geologicznych kamieniołom Drobny stanowi idealny punkt widokowy do obserwowania budowy fliszu karpackiego obszaru łuski Bystrego. Do najbardziej charakterystycznego odsłonięcia prowadzi ścieżka przyrodnicza przygotowana przez Nadleśnictwo Baligród dzięki której można zobaczyć wnętrze kamieniołomu bez zbędnych zezwoleń od jego właściciela. Na trasie ścieżki znajduje się tablica dydaktyczna opisująca budowę geologiczną tego obszaru. Możemy tutaj przeczytać, iż występują tu minerały takie jak kwarc, realgar, aurypigment, blenda cynkowa, galena, piryt. O ile mogę się zgodzić, że na powierzchniach piaskowców bardzo licznie występują tutaj powierzchniowo minerały arsenu (ziemiste, powierzchniowe naloty realgaru i aurypigmentu), to pod względem mineralizacji stanowczo przeważa drugi kamieniołom: Rabe, zwany Grubym.


Fot.: Marcin Kaczmarczyk

Zakład Górniczy Rabe – Gruby, zlokalizowany jest na południe od drogi łączącej miejscowości Rabe i Smolnik i obejmuje fragment południowo-zachodniego stoku góry Partyja. W kamieniołomie utworami dominującymi są warstwy istebniańskie górne, reprezentowane przez gruboławicowe, twarde, popielato-szare piaskowce kwarcowe. Często są uziarnione frakcjonalnie, zlepieńcowate w spągowych częściach ławic. Ich głównym składnikiem jest kwarc, podrzędnie skalenie, muskowit, interklasty łupków metamorficznych i ilastych. Podrzędnie bywają przeławicone ciemnoszarymi łupkami lub mułowcami piaszczystymi (Radwanek-Bąk, 2009).


Zakład Górniczy Rabe – Gruby w kwietniu 2011 r. Fot.: Mateusz Wrona

Jak już wcześniej wspominałem, w kamieniołomie Drobnym występują minerały dzięki którym jest to miejsce znane każdemu polskiemu kolekcjonerowi. Należą do nich:

Minerały arsenu

Minerały arsenu na tym obszarze krystalizują przede wszystkim w szczelinach stektonizowanych piaskowców i wkładkach łupków. Ich obecność (minerałów rtęci również) można wiązać z działalnością roztworów późnomagmowych, bądź solanek dostarczających z podłoża fliszu substratu dla powstania minerałów rudnych (Jaworski, 1979). Mineralizacja arsenowa reprezentowana jest głównie przez minerały realgar i aurypigment, tworzące wśród skał fliszowych naskorupienia i drobne kryształy.

Realgar na powierzchni mułowca

Realgar, siarczek arsenu (AsS) o czerwonej barwie jako minerał arsenowy występuje w Rabe najliczniej. Niestety, w formie krystalicznej znajdowany jest niezwykle rzadko i trzeba mieć duże szczęście by natrafić na okaz jakości kolekcjonerskiej.


Realgar na powierzchni piaskowca lgockiego

Podobnie rzecz ma się z aurypigmentem, siarczkiem arsenu (III) (As2S3) o cytrynowożółtej barwie. Osobiście nigdy nie udało mi się natrafić na krystaliczny aurypigment w Rabe, chociaż niewątpliwie w niewielkich ilościach jest on obecny w tutejszych skałach fliszu karpackiego. Z aurypigmentem można pomylić inny minerał tutaj występujący, pararealgar. Jest to siarczek arsenu (As4S4) o żółtej lub pomarańczowej barwie, powstający w wyniku transformacji realgaru, która jest skutkiem intensywnego oświetlania tego minerału (realgar jest minerałem wrażliwym na światło). W Rabe znacznie mniej licznie występują inne minerały arsenu takie jak enargit (Cu3AsS4) i tennantyt (Cu6[Cu4(Fe,Zn)2]As4S13).

Minerały rtęci

Do minerałów rtęci tutaj występujących należy zaliczyć przede wszystkim cynober, czyli siarczek rtęci (HgS) najczęściej współwystępujący wraz z realgarem. Niestety, trafienia cynobru są dosłownie sporadyczne i jeszcze do niedawna uważano, iż minerał ten w ogóle nie występuje na obszarze łuski Bystrego. Obok cynobru wymienia się również inny minerał rtęci, polhemusyt, jednakże aktualnie nie został on jeszcze w pełni potwierdzony.
Link prowadzący do zdjęć cynobru z Rabe (autorstwa Eligiusza Szełęga):
Cinnabar from Rabe – Mindat

Kwarc

Obok wcześniej wymienionych minerałów, Rabe słynie również z tzw. Diamentów marmaroskich, czyli krótkosłupkowych, zwykle przeźroczystych kryształów kwarcu (SiO2) zakończonych bipiramidą.


Kwarc – Diament marmaroski

Okwarcowanie oczywiście nie ma takiego znaczenia jak mineralizacja arsenowo-rtęciowa, tym nie mniej te charakterystyczne kryształy przebierają tu niekiedy iście godne rozmiary. Osobiście nie znam takiego kolekcjonera minerałów, który na hasło „Rabe” nie skojarzyłby od razu słów „Diamenty marmaroskie”. Diamentów można szukać zarówno na obszarze kamieniołomu Drobnego, jak i w pobliskich potokach (Rabiański i dopływy). Występują one na powierzchniach ławic piaskowców istebniańskich, oraz w ich szczelinach i spękaniach.


Drobne diamenty marmaroskie o różnym zabarwieniu

Najczęściej są bezbarwne, ale trafiają się również okazy mleczne, a nawet żółte i czerwone (zabarwienie spowodowane tlenkami żelaza (III)). Od siebie dodam, iż jeśli chodzi o kamieniołom Gruby, to dotychczas najlepsze efekty przyniosło mi przeszukiwanie hałd znajdujących się przy wejściu do odkrywki. Dobrym sposobem jest wybieranie bloków piaskowca w których widoczne są spękania lub kawerny. Tym samym nie należy spodziewać się dobrze wykształconych diamentów na powierzchniach zlepieńcowatych piaskowców.




Okazy diamentów marmaroskich z mojej kolekcji (wielkość kryształu na ostatniej fotografii: 1.7 cm)


Rabiańskie diamenty marmaroskie z kolekcji Jana Tołysza


Rabiańskie diamenty w muzeum Roberta Szybiaka (Dubiecko)

Inne minerały występujące w kamieniołomie Rabe – Grubym, to (wg. mindat.org i moich doświadczeń):
Baryt BaSO4
Kalcyt CaCO3
Chalkopiryt CuFeS2
Galena PbS
Kaolinit Al2(Si2O5)(OH)4
Limonit (skała) FeO(OH) x nH2O
Piryt FeS2
Sfaleryt ZnS

…a także Bituminy, czyli substancja organiczna będąca mieszaniną różnych związków węgla i wodoru.


Kalcyt z inkluzją bituminu. Fot.: Grzegorz Słowik (wielkość okazu: 3.1 cm)


Baryt, pararealgar i realgar (wielkość okazu: 6 cm)

WODY MINERALNE

Wody występujące na tym obszarze wielokrotnie omawiane były w literaturze ze względu na ich unikalne w skali kraju zmineralizowanie związkami obecnymi w warstwach istebniańskich i lgockich.


Odwiert Rabe 1. Fot.: Mateusz Wrona

Są to wody o charakterze szczaw wodorowęglanowo – chlorkowo-sodowych (typ wody HCO3-Cl-Na+CO2+(H2S)) zawierające niewielkie domieszki boru i arsenu. Ich ogólna mineralizacja wynosi od 0.6 do 5.0 g/l, co pozwala je zaliczyć do wód słabo zmineralizowanych. O wyjątkowym charakterze tych szczaw nie stanowi jednak stopień mineralizacji, a wcześniej wspomniane pierwiastki boru i arsenu, oraz siarkowodór nadający tej wodzie wyjątkowy smak i zapach. Źródła nawiercono czterema otworami (dwa źródła i dwa odwierty) o głębokości od 70 do 77 m. Są one zlokalizowane w odległości 500-800 m od wyrobisk kamieniołomów.


Odwiert Łubne 1

Odwierty i źródła znajdujące się pod nadzorem uzdrowiska Rymanów miały być zaczątkiem zespołu sanatoryjnego, przez co wyludniona wieś Rabe otrzymała w roku 1974 status uzdrowiska. Być może powstanie kiedyś w tym miejscu lecznica balneologiczna, jednakże aktualnie są to jedynie marzenia nie mające przełożenia w rzeczywistości.

Tymczasem odpoczywając nad brzegiem potoku rabskiego wypada jeszcze zakończyć ten artykuł słowami Aleksandra Fredro z jego pamiętnika „3 po 3”, bo któż nie opisze tego wspaniałego miejsca najlepiej jak nie sam wielki poeta:
„…Za Baligrodem wypoczęliśmy koniom. Tam granica świata. Za Baligrodem wjeżdża się jak w czarne gardło. Droga i rzeka jest to jedno i to samo, a od rzeki z jednej i z drugiej strony wznoszą się czarne ściany jodeł i smreków…”

21

„…za Baligrodem wypoczęliśmy koniom…”

Pieczar
Piotr Zając
https://realgarblog.wordpress.com
http://mamozbieramgruz.wordpress.com

REALGAR

Serdecznie dziękuję Marioli Wodzie za cenne uwagi, oraz Mateuszowi Wronie, Grzegorzowi Słowikowi i Marcinowi Kaczmarczykowi za udostępnienie zdjęć.

Literatura:

  • Jaworski A., 1979: Rtęć, arsen i pierwiastki grupy żelaza w utworach fliszowych kredy górnej i paleogenu łuski Bystrego koło Baligrodu. Rocznik Polskiego Towarzystwa MZGGeologicznego, 49 -3/4, 379-394.
  • Karwowski Ł., Szełęg E., 2006: Zn-bearing cinnabar from Rabe near Baligród (Bieszczady Mts., outer Carpatians, SE Poland). Acta Mineralogica-Petrographica, Abstract Series 5, Szeged.
  • Radwanek-Bąk B., 2009: Śladami karpackich diamentów – i nie tyko – kamieniołomy „Rabe” i „Huczwice”. Górnictwo odkrywkowe, 50, 149-153.
  • Welc E., 2012: Gołoborze. W: Katalog obiektów geoturystycznych w obrębie pomników i rezerwatów przyrody nieożywionej (Słomka T., red), Wyd. AGH, Kraków, 419-422.

STRONY INTERNETOWE:

GRANATY – PIĘKNO I RÓŻNORODNOŚĆ

Zapraszam do przeczytania wpisu rozpoczynającego moją blogową współpracę z Grzegorzem Słowikiem – wieloletnim kolekcjonerem minerałów i pasjonatem geologii, który mam nadzieję wniesie sporo wartości naukowych i spowoduje pewne ożywienie na blogu. Za swój pierwszy temat wybrał Granaty, czyli grupę minerałów stanowiącą szczególną część jego kolekcji. Prezentowane poniżej okazy pochodzą zarówno ze zbiorów Grzegorza jak i moich. W odniesieniu do dalszej działalności Grzegorz zajmie się przede wszystkim zagadnieniami stricte mineralogicznymi i złożowymi, uzupełniają o tę problematykę kategorie tematyczne na blogu. Mam nadzieję na owocną współpracę, a tymczasem zapraszam do lektury.

Pieczar
Piotr Zając

Granaty to grupa minerałów zaliczana do gromady krzemianów (wyspowych) o ogólnym
wzorze: X2+3Z3+2[SiO4]3, gdzie: X reprezentują pierwiastki dwuwartościowe: Ca, Mg, Fe, Mn; a Z to pierwiastki trójwartościowe: Al, Fe, Cr, Ti, Zr, V. Granaty krystalizują w układzie regularnym, najczęściej przyjmując postać dwunastościanu rombowego (a) lub
dwudziestoczterościanu deltoidowego (b).


Charakterystyczne formy kryształów

Występują też jako skupienia ziarniste, zbite i nieregularne ziarna. Barwa granatów jest bardzo urozmaicona, przyjmują praktycznie każda barwę, oprócz niebieskiej. Posiadają wysoka twardość : 7-7.5 w skali Mohsa oraz gęstość 3.4 do 4.6 g/cm3, dlatego często stanowią składnik frakcji ciężkiej w aluwiach rzecznych lub w piaskach morskich.


Piasek pochodzący z plaży na przylądku Rozewie zawierający almandyn, pirop, ilmenit, kwarc i trochę cyrkonów. Szerokość kadru około 40 mm

Granaty wykazują przełam nierówny, bądź muszlowy, niewyraźną łupliwość oraz szklisty lub tłusty połysk (rzadziej żywiczny, diamentowy lub jedwabisty). Czasem (choć rzadko) posiadają specjalne efekty optyczne jak asteryzm lub efekt kociego oka, a nawet zmieniają barwę w zależności od rodzaju oświetlenia (niektóre granaty z Tanzanii).


Kaboszon wykonany z almandynu wykazującego asteryzm w postaci sześcioramiennej gwiazdy. Zjawisko to spowodowane jest mikrowrostkami włóknistych kryształów rutylu. Okaz pochodzi ze stanu Minas Gerais w Brazylii. Wielkość 22 mm

Czyste chemicznie granaty w przyrodzie są bardzo rzadkie, dlatego zazwyczaj tworzą szeregi izomorficzne, w których przeważa jeden z członów końcowych.

Do najważniejszych przedstawicieli granatów należą:

ALMANDYN, granat o składzie Fe3Al2[SiO4]3, jest najpospolitszym z z tej grupy minerałów. Występuje w barwie czerwonej, czerwonofioletowej, brunatnoczerwonej, różowoczerwonej lub nawet niemal czarnej. Tworzy czasem ogromne kryształy (największy miał 2.5 metra średnicy i został znaleziony w Norwegii). W Polsce można go znaleźć w skałach krystalicznych Dolnego Śląska: okolice Lądka Zdroju, rejon Przecznica-Gierczyn-Krobica (Góry Izerskie), koło Głuchołaz, amfibolitach Gór Sowich, w pegmatytach w Piławie Górnej, Siedlimowicach (roztwór stały ze spessartynem). Spotykany jest też w łupkach krystalicznych Tatr oraz w piaskach plażowych nad Bałtykiem.


Almandyn w łupku łyszczykowym z kopalni Bella Vista u wybrzeży Alaski.
Kryształ o wielkości około 10 mm


Kryształ almandynu wykształcony w postaci dwudziestoczterościanu deltoidowego ze stanu Minas Gerais w Brazyli o wielkości 19 mm


Almandyn wykształcony jako dwunastościan rombowy. Granatenkogel w Alpach
Ötztalskich. Kryształ o wielkości ok 30 mm


Almandyn w łupku muskowitowym z Granatenkogel w Alpach Ötztalskich.
Wielkość kryształu to 25 mm


Almandyny manganowe w łupku łyszczykowym ze szczytu Ochsner w alpach Zillertalskich. Kryształy o wielkości ok 25 mm


Almandyny w łupku cynonośnym z Gierczyna na Dolnym Śląsku. Kryształy do 7 mm

PIROP, granat o składzie Mg3Al2[SiO4]3, charakteryzuje się mocną krwistoczerwoną barwą. Wstępuje w skałach głębinowych zwłaszcza w perydotytach a także w kimberlitach (jest jednym z minerałów współwystępujących z diamentami, co ułatwia szukanie złóż diamentów), eklogitach, granulitach i serpentynitach. Przez ponad 500 lat był wydobywany w Masywie Czeskim, dlatego też jest nazywany „czeskim granatem”. Tworzy roztwór stały z almandynem zwany rhodolitem. W Polsce występuje w serpentynitach i granulitach w Górach Sowich (np. Bystrzyca Górna), w Masywie Śnieżnika w Sudetach. Także okazjonalnie w Tatrach i piaskach plażowych nad Bałtykiem.


Piropy pochodzące z Vestrev w Czechach. Wielkości
poszczególnych ziaren dochodzą do 4 mm


Rhodolit pochodzący z Lokirima w Kenii. Wielkość 13 mm


Rhodolit o wspaniałej barwie pochodzący z Tanzanii. Wielkość kryształu 16 mm

SPESSARTYN, granat o składzie Mn3Al2[SiO4]3, posiada barwę pomarańczową, czerwonopomarańczową, aż do brunatnopomarańczowej. Tworzy roztwór stały z piropem zwany umbalitem. W Polsce został stwierdzony w rejonie Sobótki (na Przedgórzu Sudeckim) i w okolicach Karpacza (Karkonosze) – w granitoidach i pegmatytach.


Szczotka spessartynów z kopalin Wushan w Tongbei, Chiny. Wielkość okazu to 90 mm


Zbliżenie na powyższy okaz


Spessartyny obrastające kwarc dymny. Pochodzenie: Tongbei, Chiny.
Wielkość kryształu kwarcu to 45 mm


Zbliżenie na kryształy spessartynu


Spessartyn na albicie o ciemniejszym zabarwieniu z Tongbei w Chinach.
Szerokość kadru to około 35 mm

ANDRADYT, granat o składzie Ca3Fe2[SiO4]3, posiada wiele barwnych odmian (żółtą, zieloną, czerwonawą, brązową, czarna a nawet bezbarwną), którym nadaje się własne nazwy. Na barwę wpływają domieszki różnych pierwiastków co stanowi jedno z kryteriów nazewnictwa tych odmian. I tak:

* demantoid (nazwany tak ze względu na podobieństwo po oszlifowaniu do diamentu) posiada barwę zieloną w różnych odcieniach od jasnej po szmaragdowozieloną. Jest bardzo cenioną jubilerską odmianą andradytu;

* topazolit (nazwany tak przez podobieństwo do topazów) wykazuje barwę żółtą w różnych odcienia oraz żółtozieloną;

* vulpinit występuje w postaci zbitych skupień o szarobiałej barwie;

* kolofonit, andradyt żółtobrunatny;

* czarny andradyt, który barwę zawdzięcza domieszką Ti. Tutaj wyróżnia się trzy typy klasyfikowane w zależności o ilości domieszek tytanu:

a) melanit – do 5% TiO2
b) schorlomit – 5 do 15% TiO2
c) livaaryt – 15 do 20% TiO2

* odmiana zasobna w Sn;

Andradyt w Polsce można znaleźć w Kowarach (towarzyszy złożu magnetytu), w skarnach w Podzamku (Kotlina Kłodzka), kamieniołomie serpentynitu w Nasławicach, bywał sporadycznie znajdowany na obszarze Gór i Pogórza Izerskiego.


Andradyt na skarnie pochodzący ze złoża kobaltu i żelaza
Dashkesan w Azerbejdżanie. Wielkość okazu 78 mm


Kryształ andradytu wielkości 15 mm z nad rzeki Vilyui na Syberii


Szczotka demantoidu z Tubussis w Namibii. Wielkość 33 mm


Schorlomit wielkości 68 mm z Jebel Bou-Agrao w Maroku


Kryształy schorlomitu w karbonatycie ze złoża REE
Legeengol w Mongoli. Wielkość okazu: 41 mm

GROSSULAR, granat o składzie Ca3Al2[SiO4]3, którego nazwa pochodzi od łacińskiej nazwy agrestu Ribes grossularium, gdyż pierwsze znalezione okazy miały zielony kolor i przypominały ten owoc. Podobnie jak andradyt, grossular cechuje duża zmienność barw, które również wpływają na osobne nazewnictwo jego odmian. I tak:

* hessonit zwany kamieniem cynamonowym ze względu na pomarańczową, czerwonopomarańczową barwę jest zasobny w żelazo (Fe3+);

* tsavoryt, szmaragdowozielony, zasobny w wanad, pochodzi głównie z Tanzanii i Kenii, jest cedną z najbardziej cenionych odmian wśród granatów;

* rosolit, różowy, różowoczerwony, zasobny w mangan, znany głównie z Meksyku;

* leukogranat, odmiana biała i bezbarwna;

* nefryt (jadeit, żad) transvaalski, zbita, zielona odmiana z Afryki Południowej;

* hibschit, biała odmiana, w której część anionów krzemianowych została zastąpiona przez jony OH;

* Inne odmiany zasobne w Cr, Mg, Sn;

Grossular w Polsce spotykany jest w skarnach w Gębczycach koło Strzelina, Podzamku (kotlina Kłodzka) i Miedziance (Rudawy Janowickie); w kopalni Stanisław w Izerskich Garbach, w rodignitach w Jordanowie i Nasłwicach (spotykane odmiany zasobne w Cr a także hibschit i lekogranat) oraz w skałach metamorficznych w Kowarach.


Grossular wielkości 19 mm. Pochodzenie: Nioro du Sahel Circle, Mali


Kryształ grossularu wielkości 13 mm z nieokreślonej lokalizacji na Madagaskarze


Hessonit z Bozi Hora w Czechach. Szerokość kadru 45 mm


Szczotka hessonitu z nieznanej lokalizacji. Wielkość okazu 55 mm

UWAROWIT, granat o składzie Ca3Cr2[SiO4]3, posiada szmaragdowozieloną barwę, rzadki granat występujący głównie w serpentynitach razem z chromitem. W Polsce spotykany bardzo rzadko, tylko w serpentynitowym masywie w rejonie Sobótki.


Uwarowit na chromicie z kopalni chromitu Saranovskii w górach Ural.
Wielkość okazu 33 mm


Uwarowit pochodzący z tej samej kopalni co okaz powyżej. Wielkość 35 mm

Inne bardzo rzadko występujące granaty to:
goldmanit: Ca3V3+2[SiO4]3;
majoryt: Mg3Fe2[SiO4]3;
calderyt: Mn3Fe2[SiO4]3;
knorringit: Mg3Cr2[SiO4]3;
yamatoit: Mg3V2[SiO4]3;
kimzeyit: Ca3Zr2[SiO4]3;



Drobne kryształy goldmanitu z pirotynem z miejscowości
Rybníček na Słowacji. Kryształki do 2.5 mm

Granaty występują najczęściej w skałach metamorficznych takich jak łupki łyszczykowe, gnejsy, granulity, serpentynity, eklogity i skarny. Występują też w niektórych utworach magmowych np. pegmatyty, granity, sjenity, perydotyty. Granaty są dość odporne na wietrzenie, przez co stanowią ważny składnik skał okruchowych. Stanowią tam składnik frakcji ciężkiej przez co mogą się koncentrować w piaskach i piaskowcach.


Polerowany okaz amfibolitu granatowego z Murmańska (Rosja). Wielkość 104 mm


Kryształy almandynów manganowych w gnejsie pochodzące ze szczytu
Ochsner w alpach Zillertalskich. Kryształy o wielkości ok 15 mm

Zastosowanie granatów jest bardzo szerokie. Stosowane są jako materiał ścierny oraz mają znaczenie naukowe np. są pomocne w ustalaniu warunków tworzenia się skał. Stanowią ważny i poszukiwany materiał kolekcjonerski. Ze względu na dużą twardość, dobre cechy optyczne i urozmaiconą skalę barw, okazy dobrej jakości stosowane są w jubilerstwie do wyrobu biżuterii i ozdób.

Ciekawostką jest YAG, czyli granat itrowo-glinowy, produkowany sztucznie, który nie ma swojego odpowiednika w przyrodzie a stosowany jest jako imitacja diamentu oraz ośrodek czynny w laserach na ciele stałym.


Kryształy YAG’u zabarwione różnymi pierwiastkami (źródło: http://www.qrbiz.com)

Grzegorz Słowik

Literatura:
– J. Żaba: Ilustrowana Encyklopedia Skał i Minerałów.
– W. Szumann: Kamienie szlachetne i ozdobne.
– A. Bolewski: Mineralogia Szczegółowa.
– Eligiusz Szełęg: Atlas minerałów i skał.
http://www.mindat.org

GIEŁDA MINERAŁÓW I WYROBÓW JUBILERSKICH UE

MIĘDZYNARODOWA WYSTAWA, GIEŁDA MINERAŁÓW I WYROBÓW JUBILERSKICH NA UNIWERSYTECIE EKONOMICZNYM W KRAKOWIE. 9-10.11.2013.
Zapraszam na fotorelację:


Tym razem giełdę rozpoczęliśmy jeszcze na godzinę przed oficjalnym otwarciem.
Na parkingu uniwersyteckim dokonaliśmy pierwszych wymian okazów i zakupów.


Cerusyt lub hemimorfit – Poch.: Trzebionka



Wnętrze hali Uniwersytetu Ekonomicznego

Równocześnie wraz z giełdą odbywała się wystawa specjalna
„MALACHIT – piękna finezja”.

Przygotowano obszerne opisy na temat tego minerału, oraz umieszczono w gablotach malachity najwyższej klasy:







Na najmłodszych czekały różne atrakcje, m.in. piaskownica pełna skarbów…

…oraz „malachitowy” dinozaur…

Można było (i wciąż można) wygrać ogromny okaz Aragonitu z Czech:


Na giełdzie spędziliśmy około 3 godziny, kupując jak zwykle
mniej i wydając więcej niż byśmy chcieli.


Skolecyt – Poch.: Poona, Indie


Piryt – Poch.: Navajún, Hiszpania


Serafinit – Poch.: Obwód irkucki, Rosja


Hematyt – Poch.: Jebel Ouichane, Maroko


Gips – Poch.: Dobrzyń


Gips – Poch.: Dobrzyń


Pawi kruszec – Poch.: Zacatecas, Meksyk


Pawi kruszec – Poch.: Zacatecas, Meksyk


Piryt – Poch.: Navajún, Hiszpania


Fluoryt – El Hamman Mine, Maroko


Czasem całkiem przyzwoite okazy można znaleźć przeszukując takie niepozorne kartony.


Baryt – Poch.: Maroko


Hematyt; szklane głowy – Poch.: Taouz, Maroko


Hematyt; szklane głowy – Poch.: Taouz, Maroko


Fluoroapofyllit-K i Stylbit-Ca – Poch.: Poona, Indie

Fluoroapofyllit-K i Stylbit-Ca – Poch.: Poona, Indie

Fluoroapofyllit-K i Stylbit-Ca – Poch.: Poona, Indie




Kwarc z wrostkami chlorytu i rutylu – Nepal


Kwarc z wrostkami chlorytu i rutylu – Nepal


Kwarc z wrostkami chlorytu


Kwarc


Kwarce z bituminami


Fluoryty w geodzie kwarcowej w porfirze – Poch.: Niemcy


Kwarc i hematyt

Opale szlachetne – Poch.: Australia:




Kwarc – Poch.: Madagaskar



Topaz, kwarc


Diament w kimberlicie – Poch.: Kimberley, RPA (z kolekcji J. Szczerby)


Kula pirytowa – Poch.: Peru


Azuryty

Od zawsze mnie zastanawia po co ludziom takie „wynalazki„:


Reasumując, bardzo dobra giełda. Świetne okazy w przyzwoitych cenach, co przekłada się na udane zakupy. Oby więcej takich giełd!

Pieczar
Piotr Zając

REALGAR

Dziękuję Grzegorzowi Słowikowi za pomoc w opisie okazów.