Rudno koło Krzeszowic. O melafirach, heulandycie i agatach

Rudno jest niewielką wsią w województwie małopolskim znajdującą się w odległości 9 km od Krzeszowic i 36 km na zachód od centrum Krakowa. Jest to miejscowość atrakcyjna turystycznie przede wszystkim z powodu ruin XIV wiecznego zamku Tenczyn (Tęczyn) znajdującego się na najwyższym wzniesieniu Garbu Tenczyńskiego (411 m n.p.m. – Góra zamkowa). Mało kto jednak wie, że stoi on tak naprawdę na dolnopermskim wulkanie zbudowanym z wylewnych skał magmowych zwanych paleobazaltami.

01
Bastejowy zamek magnacki Tenczyn

W okolicach Krzeszowic skały wylewne o charakterze potoków lawowych (paleobazalty, diabazy, porfiry) występują dosyć licznie. Są one związane ze zjawiskami wulkanicznymi które zachodziły od późnego karbonu i osiągnęły największą intensywność we wczesnym Permie. Procesy wulkaniczne na tym obszarze były spowodowane przez końcowe fazy ruchów górotwórczych orogenezy hercyńskiej.

02
Kopalnia porfiru Zalas w Zalasie

Okolice Krzeszowic mogą poszczycić się bogatą historią górniczą. Przebiega przez nie wschodnia granica Górnośląskiego Zagłębia Węglowego z wychodniami utworów karbonu produktywnego serii paralicznej, oraz warstw orzeskich, łaziskich i libiąskich (Górecki, Szwed 2006). Węgiel eksploatowano tu już od XVII wieku i do lat 50tych XX wieku wydobyto go ponad 3,2 mld Mg. Jednak najważniejszym bogactwem okolic Krzeszowic są właśnie skały wylewne, które eksploatowano (i niekiedy wciąż eksploatuje się) na potrzeby drogownictwa i budownictwa w wielu kopalniach odkrywkowych tego obszaru. Jednym z głównych ośrodków górniczych gdzie eksploatowano skały wylewne było Rudno.

03
Dawny kamieniołom przy Górze Zamkowej

W Rudnie działało dziewięć kopalni odkrywkowych w których pozyskiwano paleobazalty. Ostatni, największy kamieniołom zamknięto w latach 60tych XX wieku. Aktualnie wszystkie kamieniołomy zanikają i zarastają roślinnością. W pewien jednak sposób miejsca te nie są całkiem opuszczone, gdyż stanowią atrakcje dla geologów i kolekcjonerów minerałów.

04
Hałdy przy jednym z kamieniołomów w Rudnie

Kamieniołomy w Rudnie:

05

06

W paleobazaltach można znaleźć szereg minerałów towarzyszących skałom wylewnym, w tym najliczniej heulandyt, kalcyt, sepiolit. Na początek jednak zajmijmy się samym paleobazaltem z Rudna.

07
Rumosz skalny składający się z różnych odmian melafirów

08
Paleobazalt – melafir

09
Paleobazalt – melafir

Paleobazalt z Rudna, potocznie nazywany melafirem (nazwa zdyskredytowana przez IUGS *) jest wylewną, zasadową skałą magmową należącą do grupy gabra i bazaltu. Jest to skała barwy od czerwono-rdzawej do rdzawo-fioletowej.
Głównym składnikiem skały (widocznym mikroskopowo) są plagioklazy. Cechą charakterystyczną tych skał jest również występowanie iddingsytów, czyli pseudomorfoz po prakryształach oliwinów. Odznaczają się one czerwoną barwą w cieście skalnym, co sprawia, iż paleobazalt jest praktycznie niemożliwy do pomylenia mikroskopowo z inną skałą. Ponad to w zależności od odmiany paleobazaltu z Rudna, w cieście skalnym mogą tkwić również skalenie potasowe, augit, szkliwo wulkaniczne czy migdały (odmiana migdałowcowa).

10
Paleobazalt – melafir z czerwonym iddingsytem.
Obraz mikroskopowy (mikroskop optyczny), nikole X

(http://zasoby1.open.agh.edu.pl/dydaktyka/inzynieria_srodowiska/c_petrografia/plutoniczne.html)

Paleobazalt z Rudna występuje w trzech odmianach:

  • Zbitej / masywnej,
  • pęcherzykowatej,
  • migdałowcowej.

Odmiany migdałowcowe i pęcherzykowate, są o tyle ciekawe, iż na podstawie analizy kształtu porów i migdałów możliwe jest określenie kierunku i zwrotu płynięcia potoków lawowych (skała ma strukturę fluidalną). Migdały mogą być zbudowane z węglanów, zeolitów, minerałów ilastych (białych lub zielonych – seladonit), oraz krzemionki (kwarc, chalcedon). Na potrzeby artykułu dokonałem krótkiego rozpoznania trzech wg. mnie najciekawszych minerałów występujących w Rudnie:

HEULANDYT

11A
Heulandyt czerwony (pęcherz pogazowy 22 mm)

11B
Heulandyt czerwony (pęcherz pogazowy 22 mm)

12A
Heulandyt pomarańczowy (pęcherz pogazowy 50 mm)

12B
Heulandyt czerwony z kalcytem (pęcherz pogazowy 24 mm)

Heulandyt z Rudna (nazywany dalej heulandytem krzeszowickim) jest zeolitem wypełniającym pęcherze pogazowe w paleobazaltach. Najczęściej narasta on na cienkich powłoczkach krzemionkowych powstałych w pierwszym stadium tworzenia baniek pogazowych skały. Jest to minerał o barwie najczęściej ciemnoczerwonej, która wynika z zawartości Fe2O3. W pustkach pogazowych można spotkać również kryształy o zabarwieniu kremowym, a nawet pasowym (wynika to z nierównomiernego rozmieszczenia tlenków żelaza). Zabarwienie ma również związek z postępującym wietrzeniem skał; w wyniku erozji kryształy tracą intensywną czerwoną barwę na rzecz odcienie jaśniejszych.

13A
Heulandyt pomarańczowy z kalcytem (pęcherz pogazowy 25 mm)

13B
Heulandyt czerwony (pęcherz pogazowy 22 mm)

Kryształy heulandytu krzeszowickiego występujące w pustkach i pęcherzach pogazowych zwykle nie przekraczają 2 mm. Prof. S. Kreutz dostrzegał w nich kombinację form prostych (010), (101), (001), (100). Kryształy są spłaszczone według ściany (010), będącej płaszczyzną doskonałej łupliwości (Piekarska, Gaweł 1954). Wzór empiryczny heulandytu krzeszowickiego jest następujący:
6H2O x 1,10 (Ca, Mg, Na2, K2)O x 1 (Al,FeIII)2O3 x 7SiO2
Z analizy chemicznej wynika, iż w opisywanym heulandycie większość stanowią: krzemionka SiO2 (60%), Al2O3 (14%), uwodnienie H2O+105 (11%), oraz CaO (5,07%). Ciekawym faktem jest występowanie jonów potasu (1,87%), którego obecność w heulandycie związana jest z przeobrażeniem skaleni sodowo-wapniowych w kierunku ortoklazu (skaleń potasowy) i krzemionki bezpostaciowej.

14A
14B

Procesy te tym samym bezpośrednio przyczyniły się do krystalizacji heulandytu na obszarze krzeszowickim. Minerał ten jest produktem ubocznym przeobrażeń składników femicznych, a co za tym idzie powulkanicznych procesów hydrotermalnych na tym obszarze (przełom rötu i doggeru (Piekarska, Gaweł 1954)).

CHALCEDON (Agat)

15A
15BSekrecje agatowe

Rudno znane jest kolekcjonerom nie tylko ze względu na heulandyt ale również z powodu występowania w tym miejscu agatów. Niestety, znaleźć agat w Rudnie jest sztuką niełatwą; aktualnie jedyna forma poszukiwań przynosząca jakiekolwiek pozytywne rezultaty to przeszukiwanie pól uprawnych (co nie zawsze spotyka się z aprobatą ich właścicieli).

16
Sekrecje agatowe (od strony niepolerowanej)

Agat jest odmianą chalcedonu (SiO2) charakteryzującą się wyraźnym rysunkiem, będącym zwykle na przemian ułożonymi warstwami skrytokrystalicznej, barwnej krzemionki. W Rudnie agaty występują w formie migdałów krzemionkowych tkwiących w masywnej i zbitej odmianie paleobazaltu. Najczęściej są one barwy brązowej i ciemnoczerwonej jednak zdarzały się i okazy wielobarwne. Skategoryzować agaty z Rudna nie jest prosto, występują one w najróżniejszych odmianach. Oprócz typowych – centrycznych, oraz ze strefą krustalną, spotykałem się także z agatami mszystymi, politypowymi czy pseudostalaktytowymi. Ciekawostką jest występowanie w agatach z Rudna wtórnej miedzi rodzimej, która krystalizowała w niskich temperaturach hydrotermalnych, 20-50oC (Krawczyński 1995).

17
Miedź rodzima w agacie z Rudna

Aktualnie znajdowane okazy są zwykle bardzo drobne, jednak kiedyś Rudno (podobnie jak Regulice) słynęło z dużych agatów o najwyższej jakości.
W literaturze można natknąć się na wzmianki, iż w Rudnie oprócz agatów występują także piękne okazy ametystów (fioletowego kwarcu). Rzeczywiście, okazy takie zdobią wiekowe już kolekcje wielu hobbystów i zapewne za czasów świetności kamieniołomów o dobrej jakości okazy było dużo łatwiej. Niestety, aktualnie znalezienie ametystu w Rudnie graniczy z cudem i przyznaję, że mnie jak dotąd się to jeszcze nie udało.

SEPIOLIT

18
19Sepiolit na paleobazalcie

Wśród minerałów występujących w Rudnie warto również zwrócić uwagę na Sepiolit, który najprawdopodobniej ze względu na duże rozpowszechnienie i brak walorów estetycznych jest często pomijany przez kolekcjonerów minerałów. Jest to minerał ilasty (uwodniony krzemian magnezu) o kremowej barwie i włóknistym wykształceniu. Krystalizuje wtórnie na powierzchniach, w szczelinach i pęcherzach paleobazaltów. Najczęściej współwystępuje z saponitem i może być łatwo z nim pomylony.

Sepiolit AGH
Sepiolit z Rudna (w muzeum geologicznym WGGIOŚ AGH)

Szereg innych minerałów występujących w Rudnie (wg. Mindat): Kalcyt (bardzo powszechny), Seladonit, Kupryt, Pałygorskit, Saponit.

20A
20B
Część migdału w paleobazalcie (migdał 18 mm)

Rudno – niewielka wieś w pobliżu Krzeszowic mimo, iż dziś jest lekko podupadłym ośrodkiem turystycznym, to dla poszukiwaczy minerałów stanowi bardzo atrakcyjne miejsce. Można tutaj znaleźć sporo ciekawych minerałów, a także dotknąć geologii in situ. Prowadzone są tutaj nawet praktyki dla studentów krakowskiego AGH, dzięki którym uczniowie poznają bogatą budowę geologiczną tego obszaru. Niestety, wciąż postępuje szybkie niszczenie licznych dawnych kamieniołomów. Zdarza się, że stanowią one lokalne wysypiska śmieci dla mieszkańców lub po prostu znikają pod bujną zielenią traw i krzewów. Mam jednak szczerą nadzieję, że tak wspaniałe miejsca, które są bogactwem geologicznym naszego kraju nie znikną za kilka lat z mapy atrakcji geologicznych,
a okazy z Rudna znów będą znane na całą Polskę.

21

Piotr Zając
https://realgarblog.wordpress.com

REALGAR

* IUGS – Międzynarodowa Unia Nauk Geologicznych


Literatura:

  • Manecki A., Muszyński M. Przewodnik do petrografii. Wydawnictwo AGH, Kraków 2008
  • Górecki J., Szwed E., 2006. Możliwości geoturystycznego wykorzystania obiektów dawnego górnictwa węglowego w okolicy Krzeszowic. Prace Naukowe Instytutu Górnictwa Politechniki Wrocławskiej nr 117, Studia i Materiały nr 32
  • Piekarska E., Gaweł A., 1954. Heulandyt z Rudna koło Krzeszowic. Rocznik Pol. Tow. Geol. 22
  • Gaweł A., Muszyński M., Pieczka A., Skowroński A., Stoch P., 2008. Żelazowo-żelazowe odmiany sepiolitu i sapononitu z diabazów z Niedźwiedziej Góry koło Krakowa. Geologia, t.34, z.1, 19-42
  • Krawczyński W., 1995. Miedź rodzima w agatach z Rudna koło Krzeszowic. Mineralogia Polonica, 26(1): 27-31